تریبون معدن | صنعت فولاد ایران با عبور موفق از بحران‌های عملیاتی و تحریمی، اکنون به ستون فقرات اقتصاد مقاومتی تبدیل شده است؛ نگاهی به عملکرد این حوزه نشان می‌دهد که چگونه تداوم مسیر تولید در سخت‌ترین شرایط، این صنعت را به نمادی از ایستادگی و توانمندی فنی در سطح منطقه بدل کرده است.

خاکی که تاریخ را در خود نگه داشته است

باستان‌شناسان وقتی خاک را می‌کاوند، در واقع لایه‌های تاریخ را می‌خوانند. در بسیاری از محوطه‌های باستانی ایران، از شهر سوخته تا تپه سیلک کاشان، الگوی مشابهی دیده می‌شود: شهری ساخته شده، شهری ویران شده، و دوباره شهری که بر همان خاک قد کشیده است.

این چرخه ویرانی و بازسازی فقط یک اتفاق تاریخی نیست؛ بخشی از الگوی تمدنی ایران است. تمدنی که در طول هزاران سال با جنگ‌ها، مهاجرت‌ها، تغییرات اقلیمی و تحولات اقتصادی روبه‌رو شده اما هر بار شکل تازه‌ای از زندگی در آن پدید آمده است.

امروز اگرچه میدان این روایت تغییر کرده، اما منطق آن همان است. یکی از مهم‌ترین صحنه‌های معاصر این داستان، صنعت فولاد است؛ صنعتی که از دل زمین آغاز می‌شود و به زیرساخت‌های زندگی مدرن می‌رسد.

فولاد؛ استخوان‌بندی جهان مدرن

فولاد یکی از بنیادی‌ترین مواد جهان صنعتی است. تقریباً هیچ صنعتی بدون آن نمی‌تواند شکل بگیرد. از سازه‌های شهری گرفته تا خودروها، خطوط راه‌آهن، لوازم خانگی، کشتی‌سازی و حتی انرژی‌های نو، همه به فولاد وابسته‌اند.

طبق گزارش انجمن جهانی فولاد ، تولید جهانی فولاد در سال 2024 حدود ۱.۹ میلیارد تن بوده است. چین با فاصله زیاد بزرگ‌ترین تولیدکننده جهان است و بیش از ۵۳ درصد تولید جهانی را در اختیار دارد. پس از آن کشورهایی مانند هند، ژاپن، ایالات متحده و روسیه قرار دارند.

در این میان، ایران طی دو دهه گذشته توانسته جایگاهی قابل توجه در این صنعت به دست آورد. بر اساس آمار انجمن جهانی فولاد، ایران در سال ۲۰۲۴ با تولید حدود ۳۲ میلیون تن فولاد خام، در رتبه دهم تولیدکنندگان جهان قرار گرفت. این جایگاه در شرایطی به دست آمده که صنعت فولاد ایران با محدودیت‌های شدید در حوزه سرمایه‌گذاری خارجی، انتقال فناوری و تجارت جهانی مواجه بوده است.

 رشد صنعت فولاد ایران؛ از حاشیه تا بازیگری جهانی

صنعت فولاد ایران در دهه‌های گذشته مسیر قابل توجهی را طی کرده است. نخستین تلاش‌های جدی برای ایجاد صنعت فولاد مدرن در ایران به دهه ۱۳۴۰ و تأسیس ذوب‌آهن اصفهان بازمی‌گردد. این کارخانه که با همکاری اتحاد جماهیر شوروی ساخته شد، نقطه آغاز صنعتی بود که امروز به یکی از پایه‌های اقتصاد کشور تبدیل شده است.

پس از آن، پروژه‌های بزرگ دیگری شکل گرفتند:

• فولاد مبارکه اصفهان
• فولاد خوزستان
• فولاد هرمزگان
• فولاد کاوه جنوب کیش
• مجتمع فولاد خراسان

امروز ظرفیت اسمی تولید فولاد ایران به بیش از ۴۵ میلیون تن در سال رسیده است. بر اساس برنامه چشم‌انداز صنعت معدن و فولاد، ایران هدف‌گذاری کرده که تا سال‌های آینده ظرفیت تولید را به ۵۵ میلیون تن برساند.

از نظر ذخایر معدنی نیز ایران مزیت مهمی دارد. برآوردها نشان می‌دهد که کشور حدود ۳ میلیارد تن ذخیره قطعی سنگ‌آهن در اختیار دارد و ذخایر احتمالی بسیار بیشتری نیز در دست اکتشاف است. این منابع در مناطقی مانند: سنگان، چادرملو، گل‌گهر، و سیرجان قرار دارند که اکنون به قطب‌های اصلی زنجیره فولاد تبدیل شده‌اند.

زنجیره‌ای که از معدن آغاز می‌شود

فولاد در واقع نتیجه یک زنجیره پیچیده صنعتی است که از معدن شروع می‌شود و به محصولات نهایی ختم می‌شود.

این زنجیره شامل مراحل زیر است:

1. استخراج سنگ‌آهن
2. فرآوری و تولید کنسانتره
3. تولید گندله
4. احیای مستقیم و تولید آهن اسفنجی
5. تولید فولاد خام
6. نورد و تبدیل به محصولات فولادی

ایران در بسیاری از این حلقه‌ها به خودکفایی نسبی رسیده است. به‌ویژه در فناوری احیای مستقیم که یکی از روش‌های کم‌مصرف‌تر برای تولید فولاد است، ایران به یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان جهان تبدیل شده است.

بر اساس آمارهای بین‌المللی، ایران بیش از ۳۰ درصد آهن اسفنجی جهان را تولید می‌کند و در این حوزه رتبه اول جهانی را در اختیار دارد.

صنعت فولاد و اقتصاد ملی

اهمیت صنعت فولاد فقط به تولید صنعتی محدود نمی‌شود؛ این صنعت یکی از پیشران‌های اصلی اقتصاد کشور محسوب می‌شود.

برخی شاخص‌های کلیدی نشان می‌دهند که این صنعت چه جایگاهی در اقتصاد دارد:

• صنعت فولاد به‌طور مستقیم و غیرمستقیم بیش از ۳۵۰ هزار شغل در ایران ایجاد کرده است.
• سهم زنجیره فولاد در تولید ناخالص داخلی صنعتی کشور حدود ۷تا ۸ درصد برآورد می‌شود.
• محصولات فولادی یکی از مهم‌ترین اقلام صادرات غیرنفتی ایران هستند.

در سال‌های اخیر صادرات فولاد ایران بین ۸ تا ۱۲ میلیون تن در سال در نوسان بوده است و بازارهایی در خاورمیانه، آسیای جنوب شرقی، شمال آفریقا و بخشی از اروپا را در بر گرفته است.

فولاد در دل محدودیت‌ها

اما مسیر صنعت فولاد ایران مسیر ساده‌ای نبوده است. تحریم‌های اقتصادی، محدودیت در انتقال فناوری، مشکلات تأمین انرژی و نوسانات نرخ ارز، چالش‌های جدی برای این صنعت ایجاد کرده‌اند.

برای مثال، در سال‌های اخیر کمبود گاز طبیعی در زمستان و محدودیت برق در تابستان باعث کاهش تولید برخی کارخانه‌های فولاد شده است. از سوی دیگر، دسترسی محدود به تجهیزات پیشرفته و سرمایه خارجی روند توسعه برخی پروژه‌ها را کند کرده است.

با این حال، صنعت فولاد ایران توانسته بخشی از این چالش‌ها را با بومی‌سازی فناوری، توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان و افزایش ظرفیت داخلی مهندسی مدیریت کند.

امروز بسیاری از تجهیزات کلیدی کارخانه‌های فولاد در داخل کشور طراحی یا ساخته می‌شوند؛ موضوعی که در دهه‌های گذشته کمتر تصور می‌شد.

تکنولوژی و نگاه انسان به جهان

فیلسوف آلمانی مارتین هایدگر معتقد بود تکنولوژی صرفاً ابزار نیست؛ بلکه شیوه‌ای است که انسان از طریق آن جهان را درک می‌کند. در این نگاه، طبیعت دیگر صرفاً طبیعت نیست؛ بلکه به منبع تبدیل می‌شود.

در صنعت فولاد این نگاه به وضوح دیده می‌شود. سنگی که میلیون‌ها سال در دل کوه شکل گرفته، استخراج می‌شود، خرد می‌شود، در کوره ذوب می‌شود و در نهایت به اسکلت یک برج یا بدنه یک قطار تبدیل می‌شود.

در واقع، فولاد نماد تبدیل طبیعت به زیرساخت تمدن است.

اما در ایران، این فرایند فقط یک تحول صنعتی نیست؛ بخشی از روایت بزرگ‌تری است که با مفهوم تاب‌آوری گره خورده است.