تریبون معدن | آیا ۲۰۲۷ سرآغاز عصر معدن‌کاوی اقیانوسی خواهد بود؟ ایالات متحده با هدف‌گذاری برای صدور نخستین مجوز استخراج از بستر دریا، در پی شکستن انحصار معادن خشکی و تأمین فلزات کلیدی گذار سبز است.

این گزارش با کالبدشکافی تحولات منطقه کلاریون کلیپرتون، به بررسی این پرسش حیاتی می‌پردازد که چگونه استخراج از قعر اقیانوس، زنجیره تأمین جهانی را برای همیشه دگرگون خواهد کرد.

وقتی خشکی دیگر پاسخگو نیست

صنعت جهانی معدن‌کاری با یک واقعیت تلخ روبرو است: کاهش نرخ اکتشافات جدید و افتِ عیارِ ذخایر موجود.

همچنین اپیخین، مدیر منابع طبیعی جهانی در شرکت مشاوره‌یArthur D. Little (ADL)، تقاضای انباشته برای فلزات مورد استفاده در باتری‌های لیتیوم یون، فشار بی‌سابقه‌ای را بر عرضه وارد کرده است.

بحران عیار: میانگین عیار ذخایر مس جهانی در دو دهه اخیر با کاهشی حدود ۳۰ تا ۴۰ درصدی مواجه بوده است. این یعنی برای استخراج همان مقدار فلز، باید سنگ بیشتری استخراج، خرد و فرآوری شود که مستقیماً منجر به افزایش هزینه‌های انرژی و ردپای کربنی می‌شود.

تمرکز عرضه: تولید کبالت و نیکل در جهان تحت سلطه چند نقطه جغرافیایی خاص است که ریسک‌های ژئوپلیتیک و وقفه در زنجیره تأمین را به شدت افزایش داده است.

این متغیرها باعث شده گره‌های پلی‌متالیک در اعماق دریا، از یک خیال‌پردازی علمی-تخیلی به یک ضرورتِ بقای صنعتی تبدیل شوند.

سه سطح از چالش‌های فنی

در اعماق دریا، با سه نوع منبع اصلی روبرو هستیم که هر یک پیچیدگی‌های استخراجی خاص خود را دارند:

سولفیدهای عظیم این ذخایر در نزدیکی دودکش‌های سیاه دریچه‌های هیدروترمال یافت می‌شوند. این مناطق که مرز صفحات تکتونیکی هستند، کانون فعالیت‌های زمین‌شناسی‌اند. مس، طلا و نقره هستند، اما استخراج از آن‌ها به دلیل دمای بالا، فشار خردکننده آب و ساختار صخره‌ای دشوار، فعلاً در اولویت دوم قرار دارد.

پوسته‌های غنی از کبالت: این پوسته‌ها که روی کوه‌های زیردریایی تشکیل شده‌اند، مانند لایه‌ای از فلز روی صخره‌های آتشفشانی چسبیده‌اند. جدا کردن آن‌ها نیازمند ماشین‌آلات برش بسیار سنگین است که به لحاظ اقتصادی، در عمق دریا هنوز توجیه‌پذیری حداکثری ندارند.

گره‌های پلی‌متالیک جام مقدس معدن‌کاری، این گره‌ها که شبیه به سیب‌زمینی‌های سنگی هستند، بر سطح بستر اقیانوس پراکنده شده‌اند. طبق داده‌های موجود، این گره‌ها حاوی حدود ۲۸ تا ۳۰ درصد منگنز و درصدهای قابل توجهی از مس، نیکل و کبالت هستند. جذابیت اصلی آن‌ها سادگی برداشت است؛ برخلاف دو نوع دیگر، برای استخراج این گره‌ها نیازی به انفجار یا حفر صخره نیست و می‌توان آن‌ها را مانند برداشتِ محصول کشاورزی، از کف اقیانوس جمع‌آوری کرد.

گنجینه‌ی ۴ میلیون کیلومتری

منطقه کلاریون کلیپرتون در شمال اقیانوس آرام، به عنوان غنی‌ترین انبار ذخایر معدنی در جهان شناخته می‌شود.

وسعت: این پهنه، ۴ میلیون کیلومتر مربع بیش از ۲ برابر وسعت ایران وسعت دارد.

ظرفیت: برآوردها حاکی از وجود ۳۰ میلیارد تن گره پلی‌متالیک است.

ویژگی: در عمق ۴۰۰۰ تا ۶۰۰۰ متری، تراکم این گره‌ها بین ۵ تا ۱۵ کیلوگرم در هر مترمربع متغیر است. نکته حائز اهمیت این است که این منطقه فراتر از آب‌های سرزمینی قرار دارد و به‌عنوان میراث مشترک بشریت شناخته می‌شود، اما این مفهوم اکنون با ورود بازیگران تجاری به چالش کشیده شده است.

بازیِ یک‌جانبه‌ی آمریکا

سازمان بین‌المللی بستر دریا از سال ۲۰۱۴ درگیر تدوین یک کد استخراج برای مدیریت فعالیت‌ها در آب‌های بین‌المللی است. اما چرا این کد هنوز نهایی نشده است؟ تضاد میان حفاظت از محیط‌زیست و توسعه اقتصادی به قدری شدید است که اعضای ISA به دو دسته تقسیم شده‌اند.

در این میان، اقدام احتمالی ایالات متحده که عضو ISA نیست برای صدور مجوز یک‌جانبه، می‌تواند یک زلزله حقوقی باشد. این اقدام می‌تواند باعث ایجاد یک مدلِ معدن‌کاری رقیب شود و فشار را بر ISA افزایش دهد تا هرچه سریع‌تر قوانین خود را تعیین تکلیف کند، در غیر این صورت، مدل آمریکایی به استانداردی در بازار فلزات تبدیل خواهد شد.

پارادوکس سبز و مسئولیت‌های زیست‌محیطی

آیا می‌توان با تخریب اقیانوس، انرژی سبز تولید کرد؟ این پرسش کلیدی است که شرکت‌هایی مثل BMW را به موضع‌گیری واداشته است.

فرآیند استخراج: ماشین‌های ۱۰ تنیِ جمع‌آورنده ، بستر دریا را شخم می‌زنند و رسوبات حاوی گره‌ها را مکش می‌کنند. این کار باعث ایجاد ابرهای رسوبی می‌شود که می‌تواند هزاران کیلومتر در جریان‌های زیرآبی حرکت کرده و اکوسیستم‌های کف‌زی را خفه کند.

تکنولوژی رباتیک: پیشنهاد شده از ربات‌های شناور با تماس حداقلی استفاده شود، اما با قیمت کنونی باتری‌ها و هزینه‌های عملیاتیِ در عمق، این روش فعلاً در حد مدل‌های آزمایشگاهی باقی مانده است.

از مجوز تا بهره‌برداری در ۲۰۲۷

شرکت کانادایی The Metals Company با پیگیری‌های مستمر از طریق NOAA اداره ملی اقیانوسی و جوی آمریکا، عملاً در پیشانی این جریان قرار گرفته است. پس از آنکه در می ۲۰۲۶، درخواست‌های این شرکت از نظر انطباق با الزامات قانونی تایید شد، اکنون تمام نگاه‌ها به مارس ۲۰۲۷ است.

در صورت صدور مجوز، زیرساخت‌های فرآوری به سرعت فعال خواهند شد. طبق تحلیل ایلیا اپیخین، راه‌اندازی پالایشگاه‌های اختصاصی برای این گره‌ها کمتر از ۳۶ ماه زمان می‌برد. انتظار می‌رود کشورهای شرق آسیا، به‌ویژه ژاپن و کره جنوبی که در حوزه مهندسی اقیانوسی و متالورژی پیشرو هستند، سریع‌تر از سایرین به قطب‌های فرآوری این مواد تبدیل شوند.

طلوع یک عصر دشوار

سال ۲۰۲۷ برای صنعت معدن، سالی متفاوت خواهد بود. جهان در این سال باید پاسخ دهد که آیا اولویت امنیت زنجیره تأمین فلزات است یا حفظ تمامیت اکولوژیک اقیانوس‌ها؟ نبرد برای منابع در اعماق دریا، صرفاً یک رقابت تجاری نیست؛ بلکه آزمونی برای سنجش توازن میان پیشرفتِ تکنولوژیک و تعهدات اخلاقی بشر است. اگر استخراج از بستر دریا آغاز شود، ما با بازاری جدید، فلزاتی ارزان‌تر برای باتری‌های خودروهای برقی و البته، پرسش‌های بی‌پاسخ در مورد هزینه‌های واقعی این دسترسی خواهیم داشت. آیا بشریت آماده است تا بهای استخراج از آخرین قلمرو دست‌نخورده زمین را بپردازد؟ پاسخ این سوال را باید در راهروهای واشنگتن، جلسات ISA و کفِ تاریکِ اقیانوس آرام جستجو کرد.

این گزارش نشان‌دهنده تغییر پارادایم در تامین منابع است. عبور از معادن خشکی به سمت گره‌های پلی‌متالیک فراتر از یک تغییر مکان معدنی است؛ این جابجایی می‌تواند قدرت اقتصادی را از کشورهای دارای معادنِ سنتی، به کشورهای دارای توانِ تکنولوژیکِ اقیانوسی منتقل کند.

پیگیری دقیق پرونده‌ی The Metals Company در ماه‌های منتهی به ۲۰۲۷، بهترین شاخص برای پیش‌بینیِ تلاطمات بازار جهانی فلزات در دهه آتی خواهد بود.