تریبون معدن | افزایش شدید قیمت گوگرد و اسید سولفوریک در پی تشدید تنش‌های ژئوپلیتیک در خاورمیانه، به یکی از مهم‌ترین ریسک‌های پیش‌روی صنایع معدنی و زنجیره تأمین فلزات مورد نیاز گذار انرژی تبدیل شده است. بر اساس گزارشی ویژه از شرکت قیمت گوگرد از ابتدای جنگ ایران بیش از ۵۰ درصد افزایش یافته و قیمت اسید سولفوریک در برخی مناطق جهان بیش از دو برابر شده است. این تحولات در شرایطی رخ می‌دهد که بسیاری از مواد معدنی حیاتی از جمله لیتیوم، نیکل، مس، کبالت، عناصر خاکی کمیاب و مواد اولیه مورد استفاده در باتری‌ها، وابستگی قابل توجهی به گوگرد یا اسید سولفوریک دارند.

این گزارش نشان می‌دهد که اختلال در بازار گوگرد دیگر صرفاً یک موضوع مربوط به صنایع شیمیایی یا پالایشی نیست، بلکه به‌طور مستقیم بر اقتصاد تولید مواد معدنی حیاتی اثر گذاشته و می‌تواند روند توسعه صنایع باتری، خودروهای برقی و فناوری‌های انرژی پاک را با چالش‌های جدی مواجه کن

اسید سولفوریک؛ نهاده‌ای حیاتی در صنایع معدنی

«ویل تالبوت»، مدیر تحقیقات مواد اولیه در Benchmark، در این گزارش تأکید کرده است که اسید سولفوریک یک ماده اولیه حیاتی برای بسیاری از مواد معدنی محسوب می‌شود و اختلال در بازار گوگرد، اثرات دومینویی در بازارهای کلیدی ایجاد کرده است. به گفته او، خطر اصلی این است که تولیدکنندگان بیشتری از مواد معدنی حیاتی مجبور شوند سطح تولید خود را کاهش دهند یا حتی بخشی از عملیات خود را به‌طور کامل متوقف کنند.

اسید سولفوریک در فرآیندهای مختلف معدنی از جمله لیچینگ، فرآوری سنگ معدن، استخراج فلزات از کانسنگ‌های کم‌عیار و تولید برخی ترکیبات شیمیایی مورد استفاده در زنجیره باتری نقش کلیدی دارد. از این رو، هرگونه افزایش قیمت یا کمبود عرضه این ماده می‌تواند به سرعت خود را در هزینه تمام‌شده تولید فلزات و مواد معدنی نشان دهد.
در سال‌های گذشته، بسیاری از پروژه‌های معدنی و واحدهای فرآوری با فرض دسترسی پایدار و نسبتاً ارزان به گوگرد و اسید سولفوریک طراحی و اجرا شده‌اند. اما افزایش اخیر قیمت‌ها نشان داده که این نهاده استراتژیک می‌تواند به نقطه ضعف بزرگی در زنجیره تأمین جهانی تبدیل شود.

فشار مستقیم بر صنعت لیتیوم

یکی از مهم‌ترین بخش‌هایی که از افزایش قیمت اسید سولفوریک آسیب می‌بیند، صنعت لیتیوم است. لیتیوم به‌عنوان ماده اصلی در تولید باتری‌های خودروهای برقی و سامانه‌های ذخیره‌سازی انرژی، طی سال‌های اخیر به یکی از راهبردی‌ترین مواد معدنی جهان تبدیل شده است.

این تغییر، اهمیت زیادی برای تولیدکنندگان لیتیوم دارد؛ زیرا افزایش هزینه‌های عملیاتی می‌تواند حاشیه سود آن‌ها را کاهش دهد و حتی برخی واحدهای پرهزینه را از نظر اقتصادی تحت فشار قرار دهد. در شرایطی که بازار جهانی لیتیوم خود با نوسانات قیمتی و تغییرات تقاضا روبه‌رو است، افزایش هزینه اسید می‌تواند عامل جدیدی برای بی‌ثباتی بازار باشد.
بر اساس این گزارش، اسید سولفوریک اکنون به یکی از مهم‌ترین و پرنوسان‌ترین نهاده‌ها در فرآیند تولید لیتیوم تبدیل شده است. هم‌زمان، قیمت کربنات لیتیوم گرید باتری در چین نیز در سال جاری حدود ۶۵ درصد افزایش یافته که نشان‌دهنده اثرگذاری زنجیره‌ای اختلالات عرضه بر بازار باتری است.

نیکل HPAL؛ وابستگی سنگین به گوگرد

بخش دیگری که به‌شدت تحت تأثیر تحولات بازار گوگرد قرار گرفته، تولید نیکل از طریق فرآیند HPAL یا لیچینگ اسیدی تحت فشار بالا است. این روش به‌ویژه برای فرآوری ذخایر نیکل لاتریتی مورد استفاده قرار می‌گیرد و در سال‌های اخیر در کشورهایی مانند اندونزی رشد قابل توجهی داشته است.

طبق اعلام Benchmark، گوگرد اکنون ۴۲ درصد از هزینه‌های تولید نیکل HPAL را تشکیل می‌دهد؛ در حالی که پیش از آغاز درگیری‌های خاورمیانه این رقم حدود ۲۶ درصد بود. این افزایش سهم هزینه‌ای، فشار سنگینی بر تولیدکنندگان نیکل وارد می‌کند.

اهمیت موضوع زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم برای تولید هر تن نیکل در فرآیند HPAL، بیش از ۱۰ تن گوگرد مورد نیاز است. به همین دلیل، نوسان قیمت یا اختلال در عرضه گوگرد می‌تواند مستقیماً بر تولید نیکل اثر بگذارد.
اندونزی که بزرگ‌ترین تولیدکننده نیکل جهان محسوب می‌شود، سال گذشته ۷۶ درصد از گوگرد وارداتی خود را از خاورمیانه تأمین کرده است. این وابستگی بالا موجب شده که هرگونه اختلال در مسیرهای حمل‌ونقل دریایی یا تولید گوگرد در منطقه خلیج فارس، به سرعت بر صنایع نیکل اندونزی و در نهایت بر زنجیره باتری جهان اثر بگذارد.

تنگه هرمز و ریسک دسترسی فیزیکی

گزارش Benchmark هشدار می‌دهد که در شرایط فعلی، مهم‌ترین مشکل بازار گوگرد و اسید سولفوریک تنها افزایش قیمت نیست، بلکه «دسترسی فیزیکی» به این مواد به یک چالش جدی تبدیل شده است. دلیل اصلی این مسئله، نقش محوری تنگه هرمز در تجارت جهانی گوگرد است.

بر اساس این گزارش، حداقل نیمی از تجارت جهانی گوگرد دریایی از مسیر تنگه هرمز انجام می‌شود. بنابراین هرگونه اختلال در عبور و مرور از این مسیر یا آسیب به زیرساخت‌های پالایشی و صادراتی منطقه خلیج فارس می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای برای بازار جهانی داشته باشد.

Benchmark پیش‌بینی کرده است که بیش از نیمی از تولید جهانی لیتیوم، کبالت، عناصر خاکی کمیاب و اسید فسفریک خالص در سال ۲۰۲۶ در معرض اختلالات ناشی از کمبود گوگرد و اسید سولفوریک قرار خواهد داشت. این مسئله نشان می‌دهد که دامنه اثرگذاری بحران فعلی محدود به یک یا دو فلز نیست، بلکه بخش بزرگی از زنجیره تأمین مواد معدنی حیاتی را درگیر می‌کند.

نقش چین و فشار بر بازارهای وارداتی

در کنار تنش‌های خاورمیانه، محدودیت‌های غیررسمی صادرات اسید سولفوریک از سوی چین نیز فشار مضاعفی بر بازار جهانی وارد کرده است. چین یکی از بازیگران مهم در تولید و تجارت مواد شیمیایی و معدنی است و هرگونه کاهش صادرات از سوی این کشور می‌تواند بازارهای منطقه‌ای را با کمبود مواجه کند.

Benchmark اعلام کرده است که قیمت نقدی اسید سولفوریک در اندونزی و شیلی به ترتیب به بیش از ۳۸۰ و ۴۴۰ دلار در هر تن رسیده است. این افزایش قیمت در کشورهایی رخ داده که نقش مهمی در تولید مواد معدنی حیاتی دارند. اندونزی در زنجیره نیکل و شیلی در زنجیره مس و لیتیوم از بازیگران کلیدی جهان هستند.

واحدهای فرآوری و تبدیل در این کشورها اکنون با دشواری بیشتری برای یافتن منابع جایگزین اسید سولفوریک روبه‌رو شده‌اند. اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، احتمال کاهش تولید، افزایش هزینه‌ها و تأخیر در اجرای پروژه‌های معدنی وجود خواهد داشت.

اثر متفاوت بر صنعت مس

بازار مس نیز از افزایش قیمت اسید سولفوریک بی‌تأثیر نمانده، اما اثر این تحولات بر بخش‌های مختلف صنعت مس یکسان نیست. واحدهای استخراج با حلال و الکترووینینگ که حدود ۲۲ درصد تولید جهانی مس را تشکیل می‌دهند، به حجم بالایی از اسید سولفوریک نیاز دارند. بنابراین افزایش قیمت اسید می‌تواند هزینه تولید این واحدها را افزایش دهد.

در مقابل، کارخانه‌های ذوب مس ممکن است از شرایط فعلی سود ببرند؛ زیرا اسید سولفوریک به‌عنوان محصول جانبی در فرآیند ذوب تولید می‌شود. Benchmark اعلام کرده است که هزینه‌های فرآوری و پالایش کنسانتره مس از زمان حملات به ایران به‌طور قابل توجهی کاهش یافته، زیرا افزایش قیمت اسید، اقتصاد واحدهای ذوب را بهبود بخشیده است.

به بیان دیگر، بحران اسید سولفوریک برای برخی تولیدکنندگان مس تهدید و برای برخی دیگر فرصت ایجاد کرده است. این وضعیت می‌تواند آرایش رقابتی بازار مس را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

آسیب‌پذیری زنجیره گذار انرژی

تحولات اخیر در بازار گوگرد و اسید سولفوریک نشان می‌دهد که زنجیره تأمین گذار انرژی تا چه اندازه به مواد اولیه پایه و مسیرهای ژئوپلیتیک حساس وابسته است. افزایش قیمت یک نهاده شیمیایی می‌تواند به سرعت بر تولید لیتیوم، نیکل، مس، کبالت و سایر مواد معدنی مورد نیاز باتری‌ها اثر بگذارد.

Benchmark تأکید کرده است کشورهایی که ظرفیت تولید داخلی گوگرد و اسید سولفوریک دارند، مانند آمریکا، احتمالاً در برابر این بحران مقاوم‌تر خواهند بود. در مقابل، کشورهایی مانند استرالیا که به واردات این مواد وابسته‌اند، آسیب‌پذیری بیشتری دارند.
این شرکت هشدار داده است که حتی اگر تنگه هرمز به سرعت بازگشایی شود یا اختلالات حمل‌ونقل کاهش یابد، زیرساخت‌های پالایشی آسیب‌دیده در خلیج فارس ممکن است برای بازسازی به زمان و سرمایه‌گذاری قابل توجهی نیاز داشته باشد. بنابراین فشار بر بازار جهانی مواد معدنی حیاتی احتمالاً در کوتاه‌مدت برطرف نخواهد شد.

بحران گوگرد و اسید سولفوریک بار دیگر نشان داد که امنیت زنجیره تأمین مواد معدنی، تنها به ذخایر معدنی و ظرفیت تولید محدود نیست، بلکه به زیرساخت‌های پالایشی، مسیرهای دریایی، سیاست‌های صادراتی کشورها و تحولات ژئوپلیتیک نیز وابستگی مستقیم دارد. برای صنایع معدنی و فعالان زنجیره باتری، مدیریت این ریسک‌ها به یکی از اولویت‌های راهبردی سال‌های آینده تبدیل خواهد شد.