تریبون معدن | ایران با کشف و تفکیک ۱۷ عنصر نادر خاکی با فناوری بومی در سال ۱۴۰۳، گامی بلند در راستای تبدیل شدن به یکی از بازیگران کلیدی در زنجیره تأمین جهانی مواد پیشرفته برداشته است. این دستاورد علمی و صنعتی، که در خاورمیانه بی‌سابقه است، پتانسیل ایجاد تحولی عظیم در صنایع استراتژیک کشور و کاهش وابستگی به واردات را نوید می‌دهد.

عناصر نادر خاکی، ستون فقرات نوآوری و توسعه در قرن بیست و یکم، نقشی حیاتی در فناوری‌های پیشرفته از گوشی‌های هوشمند و لپ‌تاپ‌ها گرفته تا صنایع هوافضا، انرژی‌های نو و دفاعی ایفا می‌کنند. در حالی که چین هم‌اکنون بزرگترین تولیدکننده جهانی این عناصر است و بخش قابل توجهی از زنجیره تأمین جهانی را در دست دارد، ایران نیز با برخورداری از ذخایر قابل توجه، فرصتی بی‌نظیر برای ورود مقتدرانه به این بازار استراتژیک یافته است.

در سال ۱۴۰۳، برای نخستین بار در خاورمیانه، متخصصان ایرانی موفق به تفکیک ۱۷ عنصر نادر خاکی با استفاده از فناوری فرآوری بومی شدند. این موفقیت که حاصل سال‌ها تحقیق و توسعه از جمله مطالعات دورسنجی، ژئوشیمیایی و آنالیز بیش از ۱۲۰۰ نمونه است، گامی مهم در جهت خودکفایی و افزایش توانمندی‌های علمی و صنعتی کشور محسوب می‌شود. پیش از این، سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران ایمیدرو از سال ۱۳۹۳ طرح عناصر نادر خاکی را در دستور کار قرار داده بود.

این ۱۷ عنصر که شامل اسکاندیم، ایترویم و ۱۵ عنصر لانتانید می‌شوند، هرچند در پوسته زمین فراوان هستند، اما پراکندگی آن‌ها استخراج و جداسازی‌شان را دشوار و پرهزینه می‌کند. اهمیت این عناصر به حدی است که ساخت قطعات کلیدی در محصولاتی چون گوشی‌های هوشمند، تبلت‌ها، نمایشگرها، لیزرها، باتری‌های نوین و فولادهای آلیاژی بدون آن‌ها میسر نیست.

محمدرضا کریمی، مدیرکل صنایع معدنی وزارت صنعت، معدن و تجارت، از شناسایی و تدوین لیستی از حدود ۴۰ عنصر راهبردی و حیاتی در کشور خبر داد و این اقدام را نقطه‌ی عطفی برای توسعه پایدار بخش معدن و صنایع معدنی دانست.
او گفت: این عناصر، ستون فقرات بسیاری از صنایع پیشرفته امروزی، از جمله صنایع الکترونیک، انرژی‌های نو، صنایع دفاعی، خودروسازی و پزشکی را تشکیل می‌دهند. وابستگی بسیاری از کشورها به واردات این مواد اولیه، اهمیت استراتژیک آن‌ها را دوچندان کرده است.

کریمی گفت: هدف از شناسایی این عناصر، تنها ثبت آماری نیست، بلکه در نظر گرفتن آن‌ها در فرآیند تولیدات داخلی، توسعه صنایع پایین‌دستی و کاهش وابستگی به واردات است.
او همچنین بر لزوم بهره‌گیری از ظرفیت شرکت‌های دانش‌بنیان و نوآوری در استخراج و فرآوری این عناصر تأکید کرد و گفت: عناصر راهبردی، به ویژه عناصر نادر خاکی، نیازمند فرآیندهای پیچیده استخراج و فرآوری هستند؛ همکاری با شرکت‌های دانش‌بنیان و بکارگیری فناوری‌های روز، راهگشای غلبه بر چالش‌های فنی و افزایش بهره‌وری خواهد بود.