این مقاله را به اشتراک بگذارید
تریبون معدن | در شرایطی که جهان با رشد شتابان تقاضا برای مواد معدنی موردنیاز صنایع پیشرفته، فناوریهای پاک و گذار انرژی مواجه است، نگاه سیاستگذاران و فعالان معدنی بیش از هر زمان دیگری به منابعی معطوف شده که تا چندی پیش تنها «پسماند» تلقی میشدند. باطلههای معدنی، پسماندهای الکترونیکی و جریانهای بازیافتی آب و مواد اکنون به منابعی راهبردی برای تأمین مواد اولیه تبدیل شدهاند و اقتصاد چرخشی را از یک رویکرد صرفاً زیستمحیطی به یکی از ارکان امنیت مواد معدنی جهان ارتقا دادهاند.
معادن جدید در دل پسماندهای قدیمی
برای دههها، توسعه بخش معدن مترادف با اکتشاف ذخایر جدید و افزایش حجم استخراج بود؛ اما کاهش تدریجی عیار ذخایر معدنی، افزایش هزینههای اکتشاف و بهرهبرداری، محدودیتهای زیستمحیطی و رشد تقاضا برای فلزات حیاتی، معادلات سنتی این صنعت را تغییر داده است. در چنین شرایطی، منابعی که پیشتر بهعنوان ضایعات یا پسماند شناخته میشدند، امروز به عنوان ذخایر ارزشمند ثانویه مورد توجه قرار گرفتهاند.
اقتصاد چرخشی در بخش معدن بر این اصل استوار است که مواد و منابع تا حد امکان در چرخه تولید باقی بمانند و وابستگی به استخراج مواد اولیه جدید کاهش یابد. این رویکرد نهتنها آثار زیستمحیطی فعالیتهای معدنی را کاهش میدهد، بلکه به ابزاری مؤثر برای افزایش امنیت تأمین مواد معدنی نیز تبدیل شده است.
بررسیها نشان میدهد بازار جهانی اقتصاد چرخشی در بخش معدن به سرعت در حال گسترش است. برآوردها حاکی از آن است که ارزش این بازار در سال ۲۰۲۴ به حدود ۱۲.۹ میلیارد دلار رسیده و پیشبینی میشود تا سال ۲۰۳۳ با نرخ رشد متوسط سالانه ۸ درصد، به بیش از ۲۵ میلیارد دلار افزایش یابد. سهم بالای منطقه آسیا ـ اقیانوسیه از این بازار نیز نشاندهنده نقش کلیدی کشورهای صنعتی و در حال توسعه در حرکت به سمت بهرهبرداری مجدد از منابع معدنی موجود است.
باطلههای معدنی؛ گنجینههای پنهان زیر خاک
یکی از مهمترین ارکان اقتصاد چرخشی در معدن، بازپردازش باطلههای معدنی است. باطلهها موادی هستند که پس از استخراج و فرآوری اولیه ماده معدنی باقی میمانند و سالها به عنوان ضایعات کمارزش در انبارها و سدهای باطله نگهداری میشدند.
اما پیشرفت فناوریهای فرآوری و افزایش ارزش فلزات استراتژیک باعث شده است نگاه به این منابع تغییر کند. بسیاری از باطلههایی که دههها پیش فاقد ارزش اقتصادی تلقی میشدند، اکنون حاوی مقادیر قابل توجهی از فلزات ارزشمند هستند که استخراج مجدد آنها توجیهپذیر شده است.
مطالعات بینالمللی نشان میدهد تنها در حدود ۱۷۴۳ سایت معدنی مستند در جهان، بیش از ۴۵ میلیارد مترمکعب باطله معدنی ذخیره شده است. این رقم تنها بخشی از حجم واقعی پسماندهای معدنی جهان را شامل میشود و بیانگر ظرفیت عظیمی است که میتواند به منبعی برای تأمین مواد اولیه صنایع مختلف تبدیل شود.
از سوی دیگر، سالانه حدود ۱۳ میلیارد تن پسماند معدنی جدید در جهان تولید میشود. کاهش عیار ذخایر معدنی و افزایش نسبت باطله به ماده معدنی قابل فروش سبب شده حجم این پسماندها به طور مستمر افزایش یابد. در نتیجه، بسیاری از شرکتهای معدنی و دولتها به جای نگاه صرفاً زیستمحیطی به مدیریت باطلهها، آنها را به عنوان ذخایر بالقوه مواد معدنی ارزشمند در نظر میگیرند.
نقش بازیافت در تأمین مواد معدنی حیاتی
اهمیت اقتصاد چرخشی زمانی بیشتر آشکار میشود که به آینده تقاضای جهانی برای مواد معدنی مورد نیاز فناوریهای نوین نگاه کنیم. توسعه خودروهای برقی، باتریهای ذخیرهسازی انرژی، نیروگاههای خورشیدی و بادی و همچنین صنایع دیجیتال، نیاز به فلزاتی مانند مس، لیتیوم، کبالت، نیکل و عناصر نادر خاکی را به شدت افزایش داده است.
برآوردهای بینالمللی نشان میدهد در صورت توسعه گسترده زیرساختهای بازیافت و تحقق اهداف اقلیمی جهان، تا سال ۲۰۵۰ میتوان نیاز به استخراج جدید مس و کبالت را حدود ۴۰ درصد کاهش داد. همچنین نیاز به استخراج لیتیوم و نیکل نیز میتواند تا حدود ۲۵ درصد کمتر شود.
این موضوع نه تنها فشار بر منابع طبیعی را کاهش میدهد، بلکه به کاهش هزینههای سرمایهگذاری در پروژههای معدنی جدید و کاهش آسیبهای زیستمحیطی ناشی از استخراج کمک خواهد کرد. به همین دلیل، بسیاری از کشورها طی سالهای اخیر سیاستهای تازهای برای توسعه بازیافت مواد معدنی و تقویت اقتصاد چرخشی تدوین کردهاند.
پسماندهای الکترونیکی؛ معدنکاری در قلب شهرها
در کنار باطلههای معدنی، پسماندهای الکترونیکی نیز به یکی از مهمترین منابع تأمین مواد معدنی استراتژیک تبدیل شدهاند. تلفنهای همراه، رایانهها، تجهیزات مخابراتی، لوازم خانگی هوشمند و سایر محصولات الکترونیکی حاوی مقادیر ارزشمندی از فلزات گرانبها و عناصر کمیاب هستند.
با افزایش مصرف تجهیزات دیجیتال، حجم پسماندهای الکترونیکی نیز رشد چشمگیری پیدا کرده است. گزارشهای جهانی نشان میدهد در سال ۲۰۲۲ حدود ۶۲ میلیون تن پسماند الکترونیکی در جهان تولید شده و پیشبینی میشود این رقم تا پایان دهه جاری به بیش از ۸۰ میلیون تن برسد.
ارزش اقتصادی فلزات و مواد موجود در این پسماندها دهها میلیارد دلار برآورد میشود؛ اما بخش بزرگی از آن همچنان خارج از چرخه رسمی بازیافت باقی مانده است. این در حالی است که برخی تجهیزات الکترونیکی دارای غلظت فلزات ارزشمندی هستند که حتی از برخی ذخایر معدنی طبیعی نیز بیشتر است.
به همین دلیل، مفهوم «معدنکاری شهری» در بسیاری از کشورهای توسعهیافته به سرعت در حال گسترش است. در این رویکرد، شهرها به عنوان مخازن عظیم مواد معدنی شناخته میشوند و بازیافت تجهیزات مستعمل به بخشی از زنجیره تأمین مواد اولیه صنایع پیشرفته تبدیل شده است.
اقتصاد چرخشی فراتر از بازیافت فلزات
اقتصاد چرخشی در معدن تنها به بازیابی فلزات محدود نمیشود. یکی از مهمترین حوزههای آن مدیریت منابع آب است. صنعت معدن از جمله بخشهایی است که مصرف قابل توجهی از آب را به خود اختصاص میدهد و در بسیاری از مناطق خشک جهان، چالشهای جدی در این زمینه وجود دارد.
شرکتهای پیشرو معدنی طی سالهای اخیر سرمایهگذاری گستردهای در زمینه بازچرخانی آب انجام دادهاند. در حال حاضر میانگین نرخ بازیافت آب در برخی از بزرگترین شرکتهای معدنی جهان به حدود ۵۸ درصد رسیده و تعدادی از آنها موفق شدهاند بیش از ۹۰ درصد آب مصرفی خود را دوباره وارد چرخه تولید کنند.
این موضوع برای کشورهایی که با محدودیت منابع آبی روبهرو هستند، اهمیت ویژهای دارد. توسعه فناوریهای بازچرخانی آب میتواند ضمن کاهش فشار بر منابع طبیعی، پایداری فعالیتهای معدنی را نیز افزایش دهد.
همچنین اقتصاد چرخشی نقش مهمی در کاهش انتشار گازهای گلخانهای دارد. بخش معدن و صنایع فلزی سهم قابل توجهی در تولید دیاکسیدکربن جهانی دارند و استفاده مجدد از مواد، بازیافت فلزات و افزایش بهرهوری منابع میتواند به کاهش چشمگیر انتشار آلایندهها کمک کند.
آینده معدنکاری؛ استخراج کمتر، بهرهوری بیشتر
تحولات سالهای اخیر نشان میدهد اقتصاد چرخشی دیگر یک ایده نظری یا صرفاً یک رویکرد محیطزیستی نیست، بلکه به یکی از محورهای اصلی سیاستگذاری مواد معدنی در جهان تبدیل شده است. رشد سرمایهگذاریها، توسعه فناوریهای بازیافت و افزایش نگرانیها درباره امنیت تأمین مواد معدنی، اهمیت این حوزه را بیش از پیش آشکار کرده است.
آینده صنعت معدن تنها در کشف ذخایر جدید و توسعه عملیات استخراج خلاصه نمیشود. بخش مهمی از این آینده در بهرهبرداری هوشمندانه از منابعی نهفته است که سالها به عنوان پسماند شناخته میشدند. باطلههای معدنی، تجهیزات الکترونیکی مستعمل و حتی آب مصرفشده در فرآیندهای معدنی، امروز به سرمایههایی ارزشمند تبدیل شدهاند که میتوانند بخشی از نیاز جهان به مواد اولیه را تأمین کنند.
در این میان، حمایت نظام مالی و بانکی از پروژههای بازیافت، اصلاح سیاستهای انرژی، توسعه فناوریهای نوآورانه و افزایش مشارکت شرکتهای دانشبنیان و استارتاپهای تخصصی، از مهمترین عوامل تسریعکننده گذار به اقتصاد چرخشی به شمار میروند. مسیری که نهتنها به حفظ محیطزیست کمک میکند، بلکه میتواند امنیت مواد معدنی و پایداری اقتصادی صنایع را نیز در دهههای آینده تضمین کند.
