تریبون معدن | افزایش تقاضای جهانی برای مس و رشد قیمت این فلز راهبردی می‌توانست به سکوی جهش صنعت مس ایران تبدیل شود. با این حال، ترکیبی از محدودیت‌های سیاستی، اختلال در تأمین نهاده‌های تولید و بی‌ثباتی مقرراتی باعث شده زنجیره مس کشور نتواند متناسب با ظرفیت‌های معدنی و فرصت‌های بازار جهانی رشد کند.

جهش تقاضای جهانی؛ فرصتی برای کشورهای معدنی 

در سال‌های اخیر، چشم‌انداز جهانی صنعت مس به‌طور قابل توجهی تقویت شده است. توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، افزایش تولید خودروهای برقی، گسترش شبکه‌های انتقال برق و حرکت اقتصاد جهانی به سمت کاهش کربن، مصرف این فلز راهبردی را افزایش داده است.

برآوردهای بین‌المللی نشان می‌دهد تقاضای جهانی مس تا پایان این دهه میلادی رشد قابل توجهی خواهد داشت. همین روند، قیمت این فلز را در بازارهای جهانی در سطوح بالا تثبیت کرده و کشورهای دارای ذخایر معدنی را در موقعیت مناسبی برای افزایش تولید و صادرات قرار داده است.

ایران نیز با برخورداری از ذخایر قابل توجه مس، ظرفیت بالایی برای توسعه این صنعت دارد؛ با این حال عملکرد زنجیره تولید مس کشور همگام با این تحولات جهانی پیش نرفته است.

سیاست‌های محدودکننده در برابر سیگنال‌های بازار 

فعالان صنعت مس معتقدند مجموعه‌ای از سیاست‌های داخلی مانع بهره‌برداری از فرصت‌های جهانی شده است. قیمت‌گذاری دستوری در حلقه‌های مختلف زنجیره، از سنگ معدن و کنسانتره تا کاتد، لوله و سیم مسی، یکی از مهم‌ترین این چالش‌ها به شمار می‌رود.

همچنین افزایش حقوق دولتی معادن، وضع عوارض صادراتی، محدودیت در استفاده از ارز حاصل از صادرات برای توسعه صنایع پایین‌دستی و تغییرات مکرر مقررات، فضای فعالیت در این حوزه را با نااطمینانی همراه کرده است. در نتیجه بخشی از مزیت‌های طبیعی این صنعت به رشد تولید و صادرات تبدیل نشده است.

اهداف توسعه‌ای صنعت مس 

در برنامه هفتم توسعه، رشد بخش معدن و صنایع معدنی حدود ۱۳ درصد هدف‌گذاری شده است. در همین چارچوب، تولید سالانه ۸۰۰ هزار تن کاتد مس تا افق ۱۴۰۸ در دستور کار قرار دارد. همچنین سهم صنایع پایین‌دستی مس شامل ساخته‌ها و نیمه‌ساخته‌های صنعتی حدود ۶۰۰ هزار تن در سال برآورد شده است.

این اهداف نیازمند سرمایه‌گذاری گسترده، ثبات سیاستی و دسترسی پایدار به انرژی و مواد اولیه است؛ موضوعی که به گفته فعالان صنعت، در سال‌های اخیر با موانع جدی روبه‌رو بوده است.

تنش‌های منطقه‌ای و اختلال در تولید 

کورش شعبانی، فعال صنعت مس، شرایط فعالیت زنجیره مس در ماه‌های اخیر را تحت تأثیر تنش‌های منطقه‌ای ارزیابی می‌کند. به گفته او، حملات نظامی به خاک ایران و تداوم محدودیت‌ها در بنادر جنوبی کشور، عملکرد تولید در زنجیره مس را تحت فشار قرار داده است.

شعبانی با اشاره به این موضوع گفت: آسیب به زیرساخت‌ها و ایجاد اختلال در تأمین برق، سوخت و مواد اولیه مورد نیاز واحدهای تولیدی، از جمله پیامدهایی بوده که مستقیماً بر روند فعالیت معادن و واحدهای فرآوری اثر گذاشته است.

اسید سولفوریک؛ گلوگاه تولید کاتد 

یکی از چالش‌های مهم تولید کاتد مس در کشور، تأمین اسید سولفوریک است؛ ماده‌ای که در فرآیند تولید کاتد به روش لیچینگ کاربرد اساسی دارد.

شعبانی در این باره گفت: با افزایش تنش‌ها در منطقه خاورمیانه، تولید جهانی اسید سولفوریک با مشکلاتی مواجه شده و قیمت این محصول در بازارهای بین‌المللی روندی صعودی گرفته است.

او گفت: اگرچه تولید این ماده در ایران طی سال‌های گذشته بیش از نیاز داخلی بوده، اما محدودیت‌های لجستیکی در ذخیره‌سازی و حمل‌ونقل، صادرات آن را دشوار کرده است. در نتیجه، واحدهای تولیدی برای تأمین اسید سولفوریک ناچار به پرداخت هزینه‌های بالاتری شده‌اند.

شعبانی ادامه داد: سهم اسید سولفوریک در بهای تمام‌شده تولید کاتد در واحدهای لیچینگ پیش‌تر حدود **۲۰ درصد** بود، اما در صورت تطبیق قیمت داخلی با نرخ‌های جهانی، این سهم می‌تواند **تا حدود ۵۰ درصد** افزایش یابد؛ شرایطی که سودآوری برخی واحدهای لیچینگ را تهدید می‌کند.

او تأکید کرد تأمین این محصول با قیمت منصفانه از سوی شرکت‌های وابسته به دولت می‌تواند بخش مهمی از مشکلات تولیدکنندگان را برطرف کند.

سوخت پایدار برای تولید پایدار 

شعبانی تأمین گازوئیل مورد نیاز معادن را نیز یکی از دغدغه‌های مهم این صنعت می‌داند. به گفته او، گازوئیل در ماشین‌آلات معدنی برای عملیات استخراج استفاده می‌شود و در برخی معادن دورافتاده حتی برای تولید برق نیز به کار می‌رود.

کاهش دسترسی به این سوخت یا افزایش قیمت آن می‌تواند مستقیماً هزینه استخراج و تولید را افزایش دهد و به کاهش فعالیت‌های معدنی منجر شود.

چالش قیمت‌گذاری و مواد ناریه

همچنین شعبانی گفت: ساختار قیمت‌گذاری در حلقه‌های ابتدایی زنجیره مس نیز با مشکلاتی مواجه است. قیمت ماده معدنی و کنسانتره بر اساس ضریبی از قیمت کاتد تعیین می‌شود، در حالی که قیمت کاتد در بورس کالای ایران معمولاً پایین‌تر از نرخ آن در بورس فلزات لندن است.

او همچنین به مشکل تأمین مواد ناریه اشاره کرد: و توضیح می‌دهد که معادن مس طی سال‌های گذشته همواره با کمبود یا افزایش قیمت این مواد مواجه بوده‌اند و پس از جنگ این کمبودها تشدید شده است. کاهش تولید در حلقه نخست زنجیره می‌تواند به‌سرعت بر سایر حلقه‌های تولید نیز اثر بگذارد.

 

چالش صادرات و سیاست‌های ارزی 

شعبانی در ارزیابی وضعیت صادرات مس، فاصله میان نرخ ارز رسمی و آزاد و همچنین الزام به پیمان‌سپاری ارزی را از موانع اصلی توسعه صادرات عنوان می‌کند. به گفته او، با توجه به هزینه‌های بالای حمل‌ونقل و محدودیت‌های تجارت خارجی، سود صادرات در بخش معدن محدود است و سیاست‌های ارزی سختگیرانه انگیزه صادرات را کاهش می‌دهد.

راهکارهایی برای تداوم تولید 

در صورت بهبود شرایط منطقه‌ای و فراهم شدن امکان صادرات کاتد مس، سیاستگذار می‌تواند با تعدیل پیمان‌سپاری ارزی از تولیدکنندگان حمایت کند؛ به‌گونه‌ای که صادرکننده بتواند حدود ۸۰ درصد ارز حاصل از صادرات را برای تأمین نیازهای تولیدی خود استفاده کند.

او همچنین اجرای بسته‌های حمایتی شامل تسهیلات کم‌بهره برای سرمایه در گردش، بخشودگی حقوق دولتی معادن و ارائه معافیت‌های بیمه‌ای و مالیاتی را از جمله اقداماتی می‌داند که می‌تواند به تداوم تولید و جلوگیری از تعدیل نیرو در زنجیره مس کمک کند.