این مقاله را به اشتراک بگذارید
تریبون معدن | بخش معدن ایران با وجود برخورداری از ذخایر گسترده و تنوع بالای مواد معدنی، با یک چالش جدی در حوزه سرمایه انسانی مواجه شده است؛ چالشی که در صورت بیتوجهی میتواند در سالهای آینده به یکی از موانع اصلی توسعه این صنعت تبدیل شود. رئیس سازمان نظام مهندسی معدن ایران در اجلاس سالانه هیأت عمومی این سازمان در بیرجند هشدار داد که اگر برای تربیت و نگهداشت نیروی متخصص برنامهریزی جدی انجام نشود، طی یک دهه آینده کشور ممکن است برای تأمین مهندسان معدن و زمینشناسان متخصص به نیروهای خارجی نیاز پیدا کند.
این هشدار در شرایطی مطرح میشود که معدن یکی از بخشهای دارای ظرفیت بالا برای ایجاد ارزش افزوده، اشتغال و توسعه صنعتی در ایران محسوب میشود. ایران از نظر تنوع ذخایر معدنی در میان کشورهای دارای ظرفیت معدنی قابل توجه قرار دارد، اما تبدیل این ظرفیت بالقوه به ثروت اقتصادی نیازمند دانش تخصصی، فناوری روز و نیروی انسانی توانمند است.
معدن بدون مهندسی، ظرفیت از دسترفته است
رضا بستامی، رئیس سازمان نظام مهندسی معدن ایران، با تأکید بر اهمیت نیروی انسانی متخصص عنوان کرد که وجود ذخایر معدنی به تنهایی نمیتواند توسعه اقتصادی ایجاد کند و این دانش، مهندسی و فناوری است که مواد معدنی خام را به ارزش اقتصادی تبدیل میکند.
فعالیتهای معدنی در تمام مراحل خود، از اکتشاف اولیه تا استخراج، فرآوری و بازسازی معدن، به تخصصهای مختلفی مانند مهندسی معدن، زمینشناسی، مکانیک سنگ، فرآوری مواد معدنی، ژئوفیزیک و مدیریت معدن نیاز دارد. کاهش تعداد نیروهای متخصص یا خروج نیروهای باتجربه از این حوزه میتواند سرعت توسعه پروژههای معدنی را کاهش داده و هزینههای عملیاتی را افزایش دهد.
یکی از مشکلات مهم بخش معدن ایران، فاصله میان دانشگاه و صنعت است. بسیاری از فارغالتحصیلان رشتههای مرتبط، تجربه عملی کافی برای ورود مستقیم به پروژههای معدنی ندارند و از سوی دیگر، شرکتهای معدنی نیز به دلیل محدودیتهای اقتصادی، کمتر در آموزش و تربیت نیروی انسانی سرمایهگذاری میکنند.
کاهش جذابیت معدن برای نسل جدید مهندسان
یکی از عوامل اصلی شکلگیری بحران نیروی متخصص، کاهش جذابیت فعالیت در بخش معدن برای نیروهای جوان است. شرایط سخت کاری، فاصله معادن از شهرها، محدودیت امکانات رفاهی، نبود مسیر شغلی مشخص و مشکلات اقتصادی باعث شده بخشی از فارغالتحصیلان رشته معدن به سمت حوزههای دیگر حرکت کنند.
در بسیاری از کشورها، صنعت معدن با استفاده از فناوریهای جدید مانند معدنکاری هوشمند، اتوماسیون، هوش مصنوعی، پهپادهای نقشهبرداری و سیستمهای مدیریت داده توانسته است جذابیت بیشتری برای نیروهای متخصص ایجاد کند. اما در ایران، کندی ورود فناوریهای نوین و محدودیت سرمایهگذاری باعث شده بخشی از ظرفیت علمی موجود بهدرستی مورد استفاده قرار نگیرد.
خراسان جنوبی؛ نمونهای از ظرفیت معدنی و چالش توسعه
انتخاب بیرجند برای برگزاری اجلاس سالانه سازمان نظام مهندسی معدن نیز بیارتباط با ظرفیتهای معدنی خراسان جنوبی نیست. این استان از جمله مناطق معدنی مهم کشور محسوب میشود و دارای ذخایری مانند طلا، مس، آهن، زغالسنگ، منگنز، منیزیت، بنتونیت و سنگهای ساختمانی است.
با این حال، مسئولان حوزه معدن استان معتقدند توسعه معدنی خراسان جنوبی با یک مشکل اساسی روبهرو است: رشد فعالیتهای معدنی سریعتر از توسعه زیرساختها بوده است. رئیس خانه معدن خراسان جنوبی اعلام کرده که بخش معدن استان از زیرساختهای موجود جلو افتاده و کمبودهایی در حوزههایی مانند راه، برق، آب، گاز، حملونقل و فرآوری، مانع بهرهبرداری کامل از ظرفیتهای معدنی شده است.
این مسئله تنها محدود به خراسان جنوبی نیست و در بسیاری از مناطق معدنی کشور نیز مشاهده میشود. توسعه معدن نیازمند مجموعهای از زیرساختهای هماهنگ است؛ زیرا یک معدن تنها با استخراج ماده معدنی به سوددهی نمیرسد و باید زنجیرهای شامل حملونقل، فرآوری، انرژی و بازار مصرف نیز در کنار آن توسعه پیدا کند.
ضرورت اصلاح مسیر آموزش و تربیت نیروی معدنی
کارشناسان معتقدند حل مشکل نیروی انسانی در معدن نیازمند همکاری همزمان میان وزارت علوم، وزارت صنعت، معدن و تجارت، دانشگاهها و سازمانهای تخصصی است. افزایش ارتباط دانشگاه با صنعت، ایجاد دورههای کارآموزی واقعی در معادن، حمایت از پژوهشهای کاربردی و استفاده از تجربه مهندسان باسابقه میتواند بخشی از این شکاف را کاهش دهد.
همچنین باید مسیر شغلی مهندسان معدن شفافتر شود. بسیاری از نیروهای جوان پس از فارغالتحصیلی نمیدانند چگونه باید وارد صنعت شوند یا چگونه تجربه حرفهای کسب کنند. ایجاد نظام حرفهای قویتر و حمایت از شرکتهای مهندسی معدنی میتواند زمینه ماندگاری نیروهای متخصص را فراهم کند.
معدنکاری آینده؛ حرکت به سمت فناوری و تخصص
آینده معدن ایران بدون ورود فناوریهای جدید و نیروی انسانی متخصص قابل تصور نیست. در سالهای آینده، معادن موفق تنها معادنی نخواهند بود که ذخیره معدنی بیشتری دارند، بلکه مجموعههایی خواهند بود که بتوانند با استفاده از داده، فناوری و مدیریت علمی، هزینه استخراج را کاهش دهند و بهرهوری را افزایش دهند.
موضوع نیروی انسانی در معدن فقط یک مسئله اشتغال نیست؛ بلکه مستقیماً با امنیت اقتصادی، توسعه صنعتی و استفاده صحیح از منابع طبیعی کشور ارتباط دارد. از دست دادن نیروهای متخصص به معنای کاهش توان کشور در اکتشاف ذخایر جدید، مدیریت معادن موجود و توسعه صنایع معدنی خواهد بود.
هشدار درباره کمبود نیروی متخصص در بخش معدن ایران، نشاندهنده یک مشکل ساختاری در یکی از مهمترین صنایع کشور است. ایران از نظر ذخایر معدنی ظرفیت بالایی دارد، اما تبدیل این ظرفیت به ثروت نیازمند ترکیبی از سرمایهگذاری، فناوری و نیروی انسانی توانمند است.
اگر برنامهای جدی برای تربیت، جذب و نگهداشت متخصصان معدنی اجرا نشود، ممکن است در آینده نه کمبود ذخیره معدنی، بلکه کمبود دانش و مهارت، بزرگترین مانع توسعه معدن ایران باشد.
