تریبون معدن | اکتشاف ذخایر معدنی در ایران همچنان با محدودیت‌های جدی در حوزه زیرساخت، فناوری، تجهیزات و دسترسی به داده‌های پایه مواجه است؛ شرایطی که موجب افزایش ریسک سرمایه‌گذاری و دشوارتر شدن شناسایی ذخایر پنهان و عمیق شده است. در حالی که روند جهانی اکتشاف معدن به سمت استفاده گسترده از داده‌های ژئوفیزیکی، تصاویر ماهواره‌ای و پهپادی، اطلاعات ژئوشیمی، داده‌های حفاری و الگوریتم‌های هوش مصنوعی حرکت کرده، کارشناسان معتقدند توسعه این فناوری‌ها در ایران بدون تقویت هم‌زمان زیرساخت‌های داده‌ای، تجهیزات تخصصی، آزمایشگاه‌ها و نیروی انسانی متخصص نمی‌تواند تحول اساسی در این بخش ایجاد کند.

پیمان افضل، کارشناس معدن، با تأکید بر ضرورت توسعه اطلاعات پایه زمین‌شناسی، معتقد است استفاده از یادگیری ماشین و مدل‌های سه‌بعدی تنها بخشی از فرآیند اکتشاف مدرن است و پیش از آن باید حجم و کیفیت داده‌های مورد نیاز برای فعالیت‌های اکتشافی افزایش یابد. به گفته او، تجهیزات مناسب، نرم‌افزارهای تخصصی و نیروی انسانی متخصص باید در کنار یکدیگر توسعه پیدا کنند. محدودیت در تأمین سخت‌افزار و دسترسی به فناوری‌های جدید نیز یکی از موانع این مسیر است و استفاده صرف از یک نرم‌افزار یا الگوریتم جدید نمی‌تواند مشکلات ساختاری اکتشاف کشور را برطرف کند.

کارشناسان همچنین بر تقویت جایگاه سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور و ایجاد هماهنگی میان دستگاه‌هایی که اطلاعات مرتبط با زمین و منابع معدنی را در اختیار دارند تأکید دارند. ایجاد یک بانک اطلاعاتی جامع و یکپارچه و ارائه داده‌ها از طریق سامانه‌هایی مانند «وب‌جی‌آی‌اس» می‌تواند دسترسی فعالان معدنی به اطلاعات مورد نیاز را تسهیل کند. در حال حاضر بخشی از اطلاعات زمین‌شناسی و اکتشافی کشور همچنان به‌صورت پراکنده نگهداری می‌شود و برخی مناطق نیز هنوز تحت پوشش کامل نقشه‌های دقیق زمین‌شناسی و داده‌های ژئوفیزیک هوابرد قرار نگرفته‌اند.

در کنار ضعف داده‌های پایه، محدودیت دسترسی به تجهیزات برداشت و آزمایشگاهی نیز فرآیند اکتشاف را تحت تأثیر قرار داده است. استفاده از پهپادها در برداشت‌های زمین‌شناسی و ژئوفیزیکی می‌تواند سرعت و دقت جمع‌آوری اطلاعات را افزایش دهد، اما هزینه بالا و محدودیت‌های ناشی از تحریم، دسترسی گسترده به این تجهیزات را دشوار کرده است. همچنین تعداد آزمایشگاه‌های تخصصی معتبر علوم زمین محدود ارزیابی می‌شود و طولانی بودن زمان پاسخگویی برخی آزمایشگاه‌ها می‌تواند روند تصمیم‌گیری در پروژه‌های اکتشافی را کند کند.

مائده مزینانی، کارشناس معدن، نیز با اشاره به تغییر جهت اکتشافات معدنی در جهان اعلام کرده است که فعالیت‌های اکتشافی به‌تدریج از ذخایر سطحی و کم‌عمق به سمت ذخایر پنهان، عمیق و هدفمند حرکت کرده‌اند. در این شرایط، ترکیب داده‌های زمین‌شناسی، ژئوفیزیکی، ماهواره‌ای و حفاری با روش‌های جدید پردازش اطلاعات و هوش مصنوعی اهمیت بیشتری پیدا کرده است. هم‌زمان افزایش هزینه اکتشاف و رقابت کشورها برای دسترسی به مواد معدنی راهبردی، موضوع تأمین مالی پروژه‌های اکتشافی را نیز به یکی از عوامل تعیین‌کننده تبدیل کرده است.

بر اساس اظهارات مطرح‌شده به نقل از گزارش «اس‌اندپی گلوبال»، حدود ۵۰ درصد بودجه جهانی اکتشاف فلزات غیرآهنی در سال گذشته به طلا و حدود ۲۶ درصد به مس اختصاص یافته است. افزایش قیمت طلا و نقش کلیدی مس در توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، مراکز داده و شبکه‌های برق از عوامل افزایش توجه به این دو فلز عنوان شده است. عناصر نادر خاکی و لیتیوم نیز به دلیل اهمیت روزافزون در صنایع فناوری و زنجیره انرژی، سهم بیشتری از برنامه‌های اکتشافی کشورها به خود اختصاص داده‌اند.

در ایران، محدودیت دسترسی به فناوری‌های روز، کاهش منابع مالی و سرمایه در گردش صنایع و مشکلات ناشی از تحریم و محدودیت‌های صادراتی، ظرفیت سرمایه‌گذاری در اکتشاف را تحت فشار قرار داده است. کارشناسان هشدار می‌دهند تداوم این وضعیت می‌تواند فاصله ایران با روندهای جهانی اکتشاف را افزایش دهد و توان کشور در شناسایی ذخایر پنهان و عمیق را محدود کند. از این رو، یکپارچه‌سازی داده‌های حفاری و اکتشافی موجود، توسعه بانک‌های اطلاعاتی منسجم، تقویت تجهیزات و آزمایشگاه‌ها و فراهم کردن زمینه دسترسی به فناوری‌های جدید از مهم‌ترین الزامات توسعه اکتشافات معدنی کشور به شمار می‌رود.