این مقاله را به اشتراک بگذارید
تریبون معدن | فرسودگی ماشین‌آلات معدنی به یکی از جدی‌ترین چالش‌های بخش معدن ایران تبدیل شده است؛ چالشی که دیگر نمی‌توان آن را صرفاً یک مسئله فنی یا تجهیزاتی دانست. افزایش هزینه استخراج، مصرف بیشتر سوخت، توقف‌های مکرر خطوط تولید، کاهش سرعت عملیات و افت بهره‌وری از جمله پیامدهایی هستند که فعالیت ماشین‌آلات قدیمی به معادن تحمیل می‌کنند. در شرایطی که توسعه بخش معدن به‌عنوان یکی از محورهای رشد اقتصادی کشور مطرح شده، ادامه فعالیت ناوگانی که بخش قابل‌توجهی از آن بیش از دو دهه عمر دارد، می‌تواند دستیابی به اهداف توسعه‌ای این بخش را دشوار کند.
ناوگانی با بیش از دو دهه فعالیت
رضا بستامی، رئیس سازمان نظام مهندسی معدن، با اشاره به وضعیت ماشین‌آلات فعال در معادن کشور اعلام کرده است که بیش از ۵۰ درصد ماشین‌آلات معدنی ایران عمری بالاتر از ۲۰ سال دارند. محدودیت‌های ناشی از تحریم، مشکلات تأمین ارز و دشواری واردات ماشین‌آلات جدید از مهم‌ترین عواملی هستند که روند نوسازی این ناوگان را کند کرده‌اند. اگرچه وزارت صنعت، معدن و تجارت طی سال‌های گذشته اقداماتی برای ورود تجهیزات و ماشین‌آلات جدید انجام داده، حجم نیاز موجود همچنان بسیار بیشتر از ماشین‌آلاتی است که وارد یا جایگزین شده‌اند.
آمارهای دیگری که در ماه‌های اخیر به نقل از مدیران وزارت صمت منتشر شده نیز ابعاد این مسئله را نشان می‌دهد. بر اساس این اطلاعات، حدود ۵۴ هزار دستگاه ماشین‌آلات معدنی در کشور وجود دارد که نزدیک به ۲۹ هزار دستگاه آنها در گروه ماشین‌آلات پرکاربرد قرار می‌گیرند. بیش از ۱۴ هزار دستگاه از همین ماشین‌آلات پرکاربرد بیش از ۲۰ سال عمر دارند و در محدوده ناوگان فرسوده قرار گرفته‌اند. برخی برآوردهای بخش خصوصی حتی تعداد ماشین‌آلات نیازمند نوسازی فوری را بیش از ۲۰ هزار دستگاه عنوان می‌کنند.
سهم سنگین ماشین‌آلات در اقتصاد معدن
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر مشخص می‌شود که سهم ماشین‌آلات از سرمایه‌گذاری یک پروژه معدنی مورد توجه قرار گیرد. برآورد رئیس سازمان نظام مهندسی معدن نشان می‌دهد حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد سرمایه‌گذاری مورد نیاز برای فعالیت معدنی می‌تواند به ماشین‌آلات اختصاص داشته باشد. بنابراین وضعیت ناوگان مستقیماً بر اقتصاد یک معدن، هزینه استخراج و توان رقابتی محصول نهایی اثر می‌گذارد.
فرسودگی ماشین‌آلات معمولاً تنها به معنای کاهش سرعت فعالیت نیست. ماشین‌آلات قدیمی به تعمیرات بیشتری نیاز دارند، زمان بیشتری از مدار تولید خارج می‌شوند، مصرف سوخت بالاتری دارند و هزینه تأمین قطعات آنها نیز افزایش می‌یابد. در ماشین‌آلات سنگین مانند دامپتراک، بیل مکانیکی، لودر و تجهیزات حفاری، حتی توقف یک دستگاه می‌تواند بخشی از زنجیره استخراج، بارگیری و حمل را مختل کند. در معادن کوچک و متوسط که تعداد تجهیزات محدودتر است، خرابی یک ماشین اصلی حتی می‌تواند به توقف بخش بزرگی از عملیات منجر شود.
برخی ارزیابی‌ها سهم خرید یا اجاره ماشین‌آلات را نزدیک به نیمی از هزینه‌های مرتبط با عملیات استخراج می‌دانند و هزینه‌های تعمیر و نگهداری نیز سهم قابل‌توجه دیگری از مخارج معدن را تشکیل می‌دهد. به همین دلیل، ادامه فعالیت با ماشین‌آلات بسیار قدیمی ممکن است در ظاهر سرمایه‌گذاری اولیه برای خرید تجهیزات جدید را به تعویق بیندازد، اما در بلندمدت هزینه عملیاتی معدن را افزایش دهد.
فاصله معنادار عمر ناوگان با دوره استهلاک
بررسی مقررات مالیاتی نیز تصویر قابل‌توجهی از وضعیت فعلی ارائه می‌کند. در جداول دارایی‌های استهلاک‌پذیر موضوع ماده ۱۴۹ قانون مالیات‌های مستقیم، برای بسیاری از ماشین‌آلات مورد استفاده در اکتشاف و استخراج معدن، از جمله تجهیزات حفاری، بیل‌های مکانیکی، ماشین‌آلات استخراج و تجهیزات مشابه، دوره استهلاک مستقیم پنج‌ساله در نظر گرفته شده است. برای ماشین‌آلات تغلیظ، ذوب و تصفیه مواد معدنی نیز دوره‌های دیگری تعیین شده است.
البته دوره استهلاک مالیاتی به معنای پایان قطعی عمر فنی یک دستگاه نیست و ماشین‌آلات در صورت نگهداری مناسب می‌توانند سال‌ها بیشتر فعالیت کنند. با این حال، وجود تعداد زیادی ماشین معدنی با عمر بیش از ۲۰ سال، آن هم در شرایط کاری سخت معادن، نشان‌دهنده فاصله قابل‌توجه ناوگان موجود با شرایط مطلوب بهره‌برداری است.
نوسازی فراتر از دامپتراک‌ها و لودر
یکی از نکات مهم در برنامه نوسازی، توجه به تمام زنجیره تجهیزات معدنی است. به گفته رئیس سازمان نظام مهندسی معدن، نوسازی نباید فقط به ماشین‌آلات حمل و بارگیری محدود شود. تجهیزات حفاری، ماشین‌آلات استخراج، سیستم‌های بارگیری و حمل و تجهیزات مورد استفاده در عملیات اکتشافی نیز باید در برنامه جایگزینی قرار گیرند.
ماشین‌آلات جدید علاوه بر ظرفیت عملیاتی بیشتر، معمولاً امکان استفاده از سامانه‌های کنترل و پایش پیشرفته‌تری را فراهم می‌کنند. پایش مصرف سوخت، مدیریت ناوگان، نگهداری پیش‌بینانه، ثبت ساعات کارکرد، کنترل عملکرد راننده و تحلیل خرابی‌ها از جمله ابزارهایی هستند که می‌توانند بهره‌وری معدن را افزایش دهند. بنابراین نوسازی واقعی ناوگان باید همزمان با حرکت به سمت دیجیتالی‌شدن و هوشمندسازی عملیات معدنی انجام شود.
چالش تأمین ارز و واردات
با وجود نیاز گسترده معادن، واردات ماشین‌آلات سنگین با مجموعه‌ای از محدودیت‌ها روبه‌رو است. تحریم‌های خارجی، دشواری انتقال پول، محدودیت منابع ارزی، هزینه بالای خرید تجهیزات و مشکلات تأمین قطعات اصلی باعث شده فرآیند جایگزینی دستگاه‌های فرسوده با سرعت مورد نیاز پیش نرود.
از سوی دیگر، سیاست‌گذار باید میان حمایت از تولید داخلی و تأمین نیاز فوری معادن تعادل ایجاد کند. در برخی رده‌های ماشین‌آلات امکان توسعه ساخت داخل وجود دارد، اما تجهیزات فوق‌سنگین معدنی یا برخی ماشین‌آلات تخصصی نیازمند فناوری، سرمایه‌گذاری و تیراژی هستند که تأمین کامل آنها از طریق تولید داخلی در کوتاه‌مدت ساده نیست.
برنامه‌های تازه برای نوسازی
وزارت صمت و ایمیدرو طی ماه‌های اخیر بار دیگر برنامه نوسازی ماشین‌آلات معدنی را در دستور کار قرار داده‌اند و صندوق بیمه سرمایه‌گذاری فعالیت‌های معدنی نیز به‌عنوان یکی از بازوهای تأمین مالی این برنامه فعالیت می‌کند. طبق گزارش‌های منتشرشده، در سال ۱۴۰۵ بیش از ۱۰۰ دستگاه ماشین‌آلات معدنی در قالب این برنامه نوسازی یا جایگزین شده‌اند.
حلقه مفقوده رشد ۱۳ درصدی معدن
اهمیت نوسازی ناوگان زمانی دوچندان می‌شود که اهداف برنامه هفتم پیشرفت مورد توجه قرار گیرد. برای بخش معدن رشد سالانه ۱۳ درصدی هدف‌گذاری شده و برآورد ایمیدرو نشان می‌دهد تحقق این هدف تنها در بخش تولید به حدود ۳۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری نیاز دارد. با احتساب نیازهای زیرساختی، برخی برآوردها حجم سرمایه‌گذاری مورد نیاز را حتی بالاتر اعلام می‌کنند.
دستیابی به چنین رشدی بدون افزایش ظرفیت استخراج عملاً دشوار خواهد بود و افزایش استخراج نیز به ناوگان حفاری، بارگیری و حمل توانمند نیاز دارد. بنابراین اگر سرمایه‌گذاری در توسعه معادن انجام شود اما ماشین‌آلات مورد نیاز همزمان تأمین نشوند، بخشی از ظرفیت ایجادشده بلااستفاده خواهد ماند.
نوسازی ناوگان؛ سرمایه‌گذاری برای کاهش هزینه تولید
مسئله ماشین‌آلات معدنی در نهایت به یک انتخاب اقتصادی بازمی‌گردد؛ ادامه استفاده از تجهیزات قدیمی با هزینه تعمیر، توقف تولید و مصرف انرژی بیشتر یا سرمایه‌گذاری برای نوسازی و افزایش بهره‌وری. حل این چالش نیازمند ترکیبی از واردات هدفمند ماشین‌آلات مورد نیاز، توسعه تولید داخلی در رده‌های دارای توجیه اقتصادی، تأمین مالی بلندمدت، تسهیل تخصیص ارز و ایجاد بازار مناسب برای بازسازی ماشین‌آلات قابل احیاست.
نوسازی ناوگان معدنی تنها جایگزین‌کردن یک دستگاه قدیمی با ماشین جدید نیست؛ بلکه یکی از پیش‌شرط‌های کاهش قیمت تمام‌شده، افزایش تولید، کاهش مصرف انرژی و تحقق اهداف توسعه‌ای بخش معدن است. در اقتصادی که بخش معدن می‌تواند سهم بیشتری در صادرات غیرنفتی و درآمدهای ارزی کشور داشته باشد، تداوم فعالیت هزاران دستگاه فرسوده می‌تواند به یکی از مهم‌ترین موانع بالفعل‌شدن این ظرفیت تبدیل شود.
