تریبون معدن | ذخایر آسان و کم‌عمق معادن ایران یکی پس از دیگری شناسایی شده‌اند و حالا صنعت معدن برای ادامه مسیر با یک انتخاب راهبردی روبه‌رو است؛ رفتن به اعماق زمین. مدیران ارشد بخش معدن معتقدند آینده اکتشاف دیگر با افزایش صرف متراژ حفاری ساخته نمی‌شود و بدون داده‌های دقیق، فناوری‌های نوین و یک سیستم هوشمند اکتشافی، دستیابی به ذخایر پنهان و عمیق دشوار خواهد بود.

چهارمین کنفرانس تخصصی اکتشاف ذخایر معدنی با محور «اکتشاف ذخایر پنهان و فناوری‌های نوین حفاری» با حضور مدیران، کارشناسان و فعالان حوزه معدن و صنایع معدنی برگزار شد؛ رویدادی که یکی از مهم‌ترین محورهای آن، ضرورت تغییر رویکرد ایران از اکتشاف ذخایر سطحی و کم‌عمق به سمت شناسایی ذخایر پنهان و عمیق بود. این کنفرانس ۱۷ شهریور ۱۴۰۵ در سالن همایش‌های رایزن تهران برگزار شد.

محمدمسعود سمیعی‌نژاد، رئیس هیأت عامل سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران «ایمیدرو»، در این نشست با اشاره به شرایط اکتشاف در کشور گفت: بخش عمده فعالیت‌های اکتشافی ایران تاکنون بر ذخایر سطحی و کم‌عمق متمرکز بوده است، اما با شناسایی بسیاری از این ذخایر، صنعت معدن ناگزیر خواهد بود مسیر خود را به سمت اعماق بیشتر تغییر دهد.

سمیعی‌نژاد، گفت: پیش از هر عملیات پرهزینه حفاری باید اهداف معدنی با دقت بیشتری شناسایی شوند. به بیان دیگر، معدنکاری آینده به سامانه‌ای نیاز دارد که داده‌های زمین‌شناسی، ژئوفیزیکی و ژئوشیمیایی را در کنار مدل‌سازی‌های پیشرفته قرار دهد و احتمال موفقیت عملیات حفاری را افزایش دهد. او تأکید کرد که پیش از حفاری عمیق‌تر، باید هوشمندانه‌تر هدف‌گذاری کرد.

این تغییر رویکرد زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که بسیاری از ذخایر نسل جدید برخلاف معادن سنتی، نشانه آشکاری در سطح زمین ندارند. کشف چنین ذخایری ممکن است مستلزم مطالعه لایه‌هایی در عمق چندصد متری یا حتی چند کیلومتری زمین باشد و همین موضوع استفاده از فناوری‌های پیشرفته را از یک انتخاب به یک ضرورت تبدیل می‌کند.

رئیس هیأت عامل ایمیدرو توسعه ناوگان حفاری عمیق، تربیت نیروی انسانی متخصص، استفاده از فناوری‌های نوین ژئوفیزیک عمقی، مدل‌سازی سه‌بعدی و تکمیل بانک‌های جامع داده‌های اکتشافی را از ارکان اصلی این تحول دانسته است. از نگاه او، حرکت به سمت ذخایر عمیق تنها با خرید تجهیزات جدید محقق نمی‌شود و نیازمند بازطراحی معماری اکتشاف در کشور است.

در همین کنفرانس، مهدی کرباسیان، رئیس اسبق هیأت عامل ایمیدرو، نیز مشکلات ساختاری بخش اکتشاف را مورد توجه قرار داد و دولتی بودن، بروکراسی و محدودیت منابع مالی را از موانع اصلی توسعه فعالیت‌های اکتشافی عنوان کرد. او بر این نکته تأکید داشت که حفاری نباید صرفاً بر اساس افزایش تعداد گمانه‌ها یا متراژ عملیات ارزیابی شود.

این نگاه نشان می‌دهد که چالش اکتشاف معدنی ایران فقط یک مسئله فنی نیست. تأمین منابع مالی، حضور بخش خصوصی، دسترسی به فناوری، توسعه بانک‌های اطلاعاتی و کاهش بروکراسی نیز می‌توانند سرعت کشف ذخایر جدید را تعیین کنند. هزینه بالای حفاری عمیق نیز باعث می‌شود هر تصمیم اشتباه در انتخاب محل حفاری، منابع مالی قابل توجهی را هدر دهد؛ در نتیجه نقش داده‌های دقیق و فناوری‌های تحلیل و مدل‌سازی پررنگ‌تر می‌شود.

سیدمحمود فاطمی‌عقدا، رئیس سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور، نیز در این رویداد بر ضرورت بازتعریف معماری اکتشاف تأکید کرد. او با اشاره به محدودیت منابع مالی و نیروی انسانی دولت، حضور گسترده‌تر بخش خصوصی را ضروری دانست و استفاده از هوش مصنوعی، ژئوفیزیک هوایی، مدل‌سازی سه‌بعدی و توسعه داده‌های پایه را از ابزارهای مهم برای شناسایی ذخایر پنهان و عمیق معرفی کرد.

در کنار این مدیران، اردشیر سعدمحمدی، مدیرعامل شرکت سرمایه‌گذاری توسعه معادن و فلزات، فرید دهقان، مدیرعامل چادرملو و شماری دیگر از مدیران ارشد بخش معدن و صنایع معدنی نیز از سخنرانان این کنفرانس بودند. همچنین دو پنل تخصصی با محور «راهکارهای رفع موانع اکتشاف ذخایر معدنی» و «روش‌های نوین حفاری اکتشافی عمیق» در حاشیه این رویداد برگزار شد.

اردشیر سعدمحمدی نیز بر لزوم استفاده از فناوری‌های نوین برای کاهش هزینه، زمان و عدم‌قطعیت در پروژه‌های اکتشافی تأکید کرده است. از نگاه او، با توجه به محدودیت منابع، مدل‌های اکتشاف باید به‌گونه‌ای انتخاب شوند که بتوان با کمترین هزینه و در کوتاه‌ترین زمان، بیشترین اطلاعات را درباره ظرفیت‌های معدنی به دست آورد.

در سال‌های آینده، دسترسی به ذخایر جدید می‌تواند به یکی از عوامل تعیین‌کننده در تداوم توسعه صنایع معدنی و فولادی کشور تبدیل شود. معادن موجود ظرفیت نامحدودی ندارند و بدون جایگزینی ذخایر استخراج‌شده با ذخایر تازه، زنجیره تأمین مواد اولیه صنایع معدنی در بلندمدت با فشار بیشتری مواجه خواهد شد.

از همین رو، مفهوم «اکتشاف هوشمند» تنها به معنای استفاده ترکیبی از داده‌های زمین‌شناسی، پردازش پیشرفته اطلاعات، مدل‌سازی سه‌بعدی، فناوری‌های ژئوفیزیکی، هوش مصنوعی، نیروی انسانی متخصص و تصمیم‌گیری اقتصادی است. هرچه این اجزا هماهنگ‌تر عمل کنند، احتمال حفاری‌های کم‌بازده کاهش و شانس کشف ذخایر اقتصادی افزایش خواهد یافت.

در مجموع، پیام اصلی چهارمین کنفرانس تخصصی اکتشاف ذخایر معدنی روشن بود؛ آینده معدن ایران در اعماق زمین قرار دارد، اما رسیدن به این ذخایر تنها با حفاری بیشتر ممکن نیست. توسعه فناوری، یکپارچه‌سازی داده‌های اکتشافی، جذب سرمایه بخش خصوصی، تربیت نیروی متخصص و حرکت به سمت سیستم‌های هوشمند باید همزمان دنبال شوند. اگر این تحول در معماری اکتشاف شکل بگیرد، ذخایر پنهان و عمیق می‌توانند به پشتوانه تازه‌ای برای تأمین مواد اولیه و توسعه آینده صنایع معدنی کشور تبدیل شوند.