این مقاله را به اشتراک بگذارید
تریبون معدن | بررسی وضعیت زغالسنگ در سطح جهانی و ایران نشان میدهد با وجود جایگاه راهبردی این ماده معدنی در تولید برق و صنایع پایه، سهم ایران از مصرف جهانی بسیار اندک است؛ موضوعی که کارشناسان آن را ناشی از سیاستهای انرژی کشور و کمبود سرمایهگذاری در این حوزه میدانند.
زغالسنگ علیرغم توسعه انرژیهای تجدیدپذیر و افزایش دغدغههای زیستمحیطی، همچنان یکی از مواد معدنی کلیدی در اقتصاد جهانی به شمار میرود. این ماده در تولید برق نقش مهمی ایفا میکند، همچنین در صنایع زیربنایی مانند فولاد، سیمان و برخی فرآیندهای شیمیایی نیز کاربرد گسترده دارد؛ بهگونهای که حذف آن از چرخه تولید صنعتی عملاً امکانپذیر نیست.
در مقیاس جهانی نیززغالسنگ همچنان یکی از منابع اصلی تأمین انرژی است. هرچند برخی کشورهای توسعهیافته در راستای ملاحظات زیستمحیطی به دنبال کاهش مصرف آن هستند، اما در بسیاری از اقتصادهای صنعتی به دلیل وفور ذخایر، امکان بهرهبرداری گسترده و قیمت رقابتی، همچنان بهعنوان یک منبع انرژی قابل اتکا مورد استفاده قرار میگیرد.
طبق آمارهای بینالمللی، سالانه حدود ۹ میلیارد تن زغالسنگ در جهان مصرف میشود و نزدیک به ۴۰ درصد برق جهان از طریق نیروگاههای زغالسوز تأمین میشود. افزون بر این، بیش از ۹۰ درصد فولاد تولیدی جهان با استفاده از زغالسنگ تولید میشود و صنایع سیمان نیز وابستگی قابل توجهی به این ماده دارند.
با این حال، سهم ایران از این بازار جهانی بسیار محدود است. سعید صمدی، دبیر انجمن زغالسنگ ایران، گفت: مصرف سالانه زغالسنگ در کشور حدود سه میلیون تن است؛ رقمی که در مقایسه با مصرف جهانی بسیار ناچیز محسوب میشود. حتی حدود نیمی از این میزان نیز از طریق واردات تأمین میشود.
به گفته او، در حالی که بسیاری از کشورها همچنان بر زغالسنگ بهعنوان یکی از پایههای انرژی و صنعت تکیه دارند، ساختار انرژی ایران طی دهههای گذشته بر محور گاز طبیعی و یارانههای گسترده آن شکل گرفته است. این سیاست موجب شده صنایع داخلی تمایل چندانی به استفاده از زغالسنگ نداشته باشند.
صمدی با اشاره به سابقه استفاده از زغالسنگ در ایران توضیح میدهد که در گذشته برخی کارخانههای سیمان و حتی صنایع نساجی از این سوخت استفاده میکردند، اما از دهه ۴۰ شمسی و با ورود فناوریهای جدید، استخراج و بهرهبرداری از زغالسنگ شکل تخصصیتری به خود گرفت.
از نظر پراکندگی جغرافیایی، مهمترین معادن زغالسنگ کشور در استان کرمان، منطقه البرز مرکزی، نواحی زغالسنگ شرقی (شاهرود، دامغان و گلستان) و بهویژه طبس قرار دارند؛ منطقهای که بزرگترین ذخایر کشور را در خود جای داده است. برآوردها حاکی از آن است که ایران حدود ۱۴ میلیارد تن ذخایر زمینشناسی زغالسنگ در اختیار دارد، اما ذخایر قطعی اکتشافشده تنها حدود دو میلیارد تن است؛ اختلافی که عمدتاً ناشی از کمبود فعالیتهای اکتشافی در سالهای گذشته است.
با وجود این ظرفیت قابل توجه، صنعت زغالسنگ کشور توسعه متناسبی نداشته است. به گفته دبیر انجمن زغالسنگ ایران، یکی از عوامل اصلی این وضعیت، پایین بودن قیمت انرژی بهویژه گاز طبیعی در کشور است که موجب شده صنایع استفاده از سوختهای یارانهای را ترجیح دهند.
او همچنین اشاره میکند که قیمت زغالسنگ داخلی بهصورت مصنوعی پایین نگه داشته شده است. بهعنوان نمونه، در سال ۱۴۰۳ قیمت هر تن زغالسنگ داخلی حدود ۸ میلیون تومان بوده، در حالی که قیمت تمامشده زغالسنگ وارداتی به حدود ۲۲ میلیون تومان میرسد. این در شرایطی است که قیمت جهانی زغالسنگ متالورژیکی حدود ۲۰۰ دلار به ازای هر تن برآورد میشود.
صمدی از تداوم واردات زغالسنگ نیز خبر داده و اعلام کرده است که سالانه بین ۴۰۰ تا ۵۰۰ میلیون دلار برای واردات این ماده هزینه میشود و در برخی سالها این رقم حتی به ۷۰۰ میلیون دلار نیز رسیده است؛ وارداتی که معمولاً با هزینههای قابل توجه حملونقل و واسطهگری همراه است.
این شرایط در حالی ادامه دارد که کشور با ناترازی جدی در حوزه انرژی، بهویژه گاز طبیعی، روبهروست. بر اساس برآوردها، در دوره اوج مصرف، کسری گاز به حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعب در روز میرسد که گاه منجر به محدودیت یا توقف فعالیت برخی صنایع میشود.
به اعتقاد دبیر انجمن زغالسنگ ایران، اگر در سالهای گذشته برنامهریزی برای احداث نیروگاههای زغالسوز انجام میشد، میشد بخشی از این ناترازی را مدیریت کرد. او اشاره میکند که در بسیاری از کشورها این نیروگاهها در مناطق خارج از شهرها و در نزدیکی دریا احداث میشوند تا ضمن بهرهگیری از شرایط مناسب جوی، آثار زیستمحیطی نیز کنترل شود.
کارشناسان بر این باورند که توسعه اکتشاف، استخراج و فرآوری زغالسنگ در کشور میتواند علاوه بر ایجاد اشتغال در مناطق معدنی، وابستگی به واردات برخی مواد اولیه صنعتی را نیز کاهش دهد. با این حال، تحقق این هدف مستلزم سیاستگذاری دقیق، جذب سرمایهگذاری، نوسازی تجهیزات، ارتقای ایمنی معادن و توسعه فناوریهای فرآوری است.
اگرچه زغالسنگ در نگاه عمومی گاه بهعنوان سوختی سنتی و متعلق به گذشته تلقی میشود، اما واقعیت آن است که این ماده همچنان یکی از ارکان اساسی صنایع پایه در جهان محسوب میشود و بیتوجهی به ظرفیتهای آن میتواند زنجیرههایی مانند فولاد و سایر صنایع وابسته را با چالشهای جدی مواجه کند.
