تریبون معدن | مجتمع سنگ‌آهن سنگان خواف با در اختیار داشتن حدود ۳۰ درصد ذخایر سنگ‌آهن کشور، یکی از مهم‌ترین پشتوانه‌های زنجیره فولاد ایران محسوب می‌شود؛ اما کمبود مواد انفجاری، چالش تأمین سوخت، فرسودگی ماشین‌آلات و محدودیت‌های حمل‌ونقل، سرعت استخراج را کاهش داده است؛ به‌طوری‌که از ابتدای امسال تنها ۳۰ درصد برنامه پیش‌بینی‌شده استخراج در این قطب معدنی محقق شده است.

مجتمع سنگ‌آهن سنگان خواف که یکی از بزرگ‌ترین پهنه‌های معدنی کشور و از منابع راهبردی تأمین خوراک صنایع فولادی به شمار می‌رود، این روزها با مجموعه‌ای از مشکلات عملیاتی و زیرساختی دست‌وپنجه نرم می‌کند؛ مشکلاتی که می‌تواند در صورت تداوم، تأمین مواد اولیه کارخانه‌های کنسانتره، گندله و فولاد را تحت تأثیر قرار دهد.

مجموعه کانسارهای سنگان بیش از یک میلیارد تن ذخیره دارد و حدود ۳۰ درصد ذخایر سنگ‌آهن کشور را در خود جای داده است. این منطقه در گستره‌ای حدود ۲۲ کیلومتر طول و ۱۰ کیلومتر عرض قرار دارد و به دلیل امکان فعالیت معدنی در تمام ماه‌های سال، وجود ماده معدنی در سطح زمین و ظرفیت‌های قابل توجه اکتشافی، از موقعیت ویژه‌ای در صنعت معدن ایران برخوردار است.

سنگان همچنین تأمین‌کننده بخشی از خوراک مورد نیاز ظرفیت‌های گسترده کنسانتره و گندله کشور است و تداوم استخراج در این منطقه مستقیماً با پایداری زنجیره تولید فولاد ارتباط دارد.

رضا طالبی، مدیر مجتمع سنگ‌آهن سنگان خواف اعلام کرده است که از ابتدای سال تاکنون تنها ۳۰ درصد اهداف و برنامه استخراج سالانه این مجتمع محقق شده است.

برنامه سنگان برای سال ۱۴۰۵ استخراج حدود ۲۵ میلیون تن سنگ‌آهن است و نیاز این مجموعه برای سال ۱۴۰۶ به حدود ۳۰ میلیون تن خواهد رسید. افزایش استخراج برای پاسخگویی به این نیاز، مستلزم رفع موانعی است که اکنون فعالیت معادن را با محدودیت مواجه کرده‌اند.

یکی از مهم‌ترین مشکلات، کمبود مواد ناریه یا مواد انفجاری مورد نیاز عملیات معدن‌کاری است. استخراج در معادن بزرگ روباز به عملیات حفاری و انفجار وابستگی زیادی دارد و هرگونه اختلال در تأمین مواد مورد نیاز این بخش می‌تواند سرعت برداشت ماده معدنی را کاهش دهد.

چالش تأمین سوخت نیز به یکی دیگر از موانع فعالیت پیمانکاران تبدیل شده است. ماشین‌آلات معدنی سنگین، دامپتراک‌ها و تجهیزات استخراج به حجم بالایی از سوخت نیاز دارند و اختلال در تأمین آن مستقیماً بر ساعات کار تجهیزات و حجم استخراج اثر می‌گذارد.

با وجود این محدودیت‌ها، مدیریت مجتمع سنگان اعلام کرده است تمامی پیمانکاران استخراج همچنان در معادن فعال هستند و عملیات تولید و تأمین خوراک کارخانه‌های منطقه بدون توقف ادامه دارد.

مسئله سنگان اما تنها به کمبود سوخت یا مواد انفجاری محدود نمی‌شود. افزایش قیمت ماشین‌آلات و قطعات، هزینه بالای تعمیر و نگهداری تجهیزات فوق‌سنگین و دشواری نوسازی ناوگان معدنی نیز فشار قابل توجهی بر فعالان این بخش وارد کرده است.

فرسودگی ماشین‌آلات در بلندمدت می‌تواند بهره‌وری استخراج را کاهش دهد. زمانی که بخش بیشتری از منابع مالی شرکت‌ها صرف تعمیر تجهیزات قدیمی شود، سرمایه کمتری برای خرید ماشین‌آلات جدید، افزایش ظرفیت و استفاده از فناوری‌های نوین باقی می‌ماند.

حمل‌ونقل نیز یکی دیگر از گلوگاه‌های اصلی سنگان است. بخش بزرگی از مواد معدنی همچنان از طریق ناوگان جاده‌ای جابه‌جا می‌شود و کمبود ناوگان، فرسودگی کشنده‌ها و افزایش کرایه حمل، هزینه انتقال سنگ‌آهن به واحدهای فرآوری و تولید را افزایش داده است.

انباشت مواد معدنی در دپوها زمانی رخ می‌دهد که سرعت استخراج و تولید از ظرفیت حمل‌ونقل بیشتر شود. در چنین شرایطی حتی افزایش تولید معدن نیز لزوماً به معنای تأمین سریع‌تر خوراک صنایع پایین‌دستی نخواهد بود.

علی رسولیان، مدیرعامل فولاد سنگان خراسان نیز تأمین سنگ‌آهن را یکی از چالش‌های جدی صنایع تولیدی دانسته و تأکید کرده است که آینده توسعه صنعت فولاد ایران به استمرار فعالیت و توسعه پهنه معدنی سنگان وابستگی زیادی دارد.

بر اساس دیدگاه فعالان این صنعت، حل مشکلات موجود نیازمند نگاه یکپارچه به کل زنجیره است؛ از اکتشاف و استخراج گرفته تا فرآوری، تولید و حمل محصول. تصمیم‌های پراکنده و مقطعی نمی‌تواند تمام گلوگاه‌های این زنجیره را برطرف کند.

اهمیت این مسئله زمانی بیشتر مشخص می‌شود که ظرفیت تولید فولاد کشور با میزان استخراج سنگ‌آهن مقایسه شود. ظرفیت اسمی فولاد ایران حدود ۵۶ میلیون تن عنوان شده و فعال شدن کامل آن به حدود ۲۰۰ میلیون تن سنگ‌آهن نیاز دارد، در حالی که میزان تولید سنگ‌آهن کشور در بهترین شرایط بین ۱۱۰ تا ۱۲۰ میلیون تن برآورد شده است.

این شکاف نشان می‌دهد توسعه صنعت فولاد بدون سرمایه‌گذاری همزمان در اکتشاف و استخراج می‌تواند در آینده به کمبود جدی‌تر مواد اولیه منجر شود.

توسعه اکتشافات در سنگان البته چشم‌انداز امیدوارکننده‌ای ایجاد کرده است. بررسی‌های جدید به شناسایی بخشی از ذخایر غنی و عمیق‌تر منطقه منجر شده و نشان می‌دهد مشکل اصلی سنگان کمبود ظرفیت زمین‌شناسی نیست، بلکه سرعت تبدیل این ذخایر به خوراک قابل استفاده برای صنعت است.

در چنین شرایطی، افزایش سرمایه‌گذاری در اکتشاف، نوسازی ماشین‌آلات، توسعه زیرساخت ریلی و جاده‌ای، رفع موانع اداری و استفاده از فناوری‌های نوین استخراج و هوشمندسازی معادن می‌تواند مسیر افزایش تولید سنگ‌آهن را هموارتر کند.

جمع‌بندی | سنگان در انتظار رفع گلوگاه‌ها

سنگان خواف از نظر ذخایر معدنی با کمبود جدی روبه‌رو نیست؛ چالش اصلی، رساندن این ظرفیت عظیم به مرحله استخراج و سپس انتقال آن به زنجیره تولید است. تحقق تنها ۳۰ درصد برنامه استخراج امسال هشداری است که نشان می‌دهد کمبود مواد ناریه و سوخت، فرسودگی ماشین‌آلات و ضعف زیرساخت حمل‌ونقل می‌تواند یکی از مهم‌ترین منابع تأمین سنگ‌آهن کشور را از برنامه توسعه عقب نگه دارد. با توجه به نیاز رو به رشد صنایع فولادی به مواد اولیه، رفع گلوگاه‌های سنگان دیگر صرفاً یک مسئله منطقه‌ای نیست و می‌تواند به یکی از اولویت‌های راهبردی زنجیره معدن و فولاد کشور تبدیل شود.