تریبون معدن | رقابت جهانی بر سر عناصر خاکی کمیاب دیگر تنها یک رقابت اقتصادی نیست، بلکه به یکی از محورهای اصلی قدرت‌نمایی کشورها در حوزه‌های فناوری، اقتصاد و امنیت نظامی تبدیل شده است.

یکی از مهم‌ترین بخش‌های این راهبرد، کاهش وابستگی به ظرفیت‌های فرآوری خارجی است. کارشناسان معتقدند حمایت از استخراج معادن، بدون ایجاد واحدهای پیشرفته فرآوری داخلی، در عمل به خام‌فروشی و ادامه وابستگی به زنجیره‌های بیرونی منجر می‌شود. در همین راستا، قانون مواد خام حیاتی اروپا و قانون کاهش تورم آمریکا با هدف تقویت ظرفیت‌های داخلی فرآوری و کاهش وابستگی به منابع خارجی طراحی شده‌اند.
در کنار این سیاست‌ها، برخی کشورها با استفاده از ابزارهایی مانند تعرفه‌گذاری یا محدودیت صادرات مواد خام، تلاش کرده‌اند سرمایه‌گذاری در صنایع فرآوری داخلی را افزایش دهند؛ هرچند میزان موفقیت این سیاست‌ها همچنان مورد بحث است. همچنین پیمان‌های راهبردی دوجانبه، مانند تهاتر فناوری در برابر خرید بلندمدت محصول نهایی، می‌تواند اثر شوک‌های قیمتی و دامپینگ در بازار را کاهش دهد.

از سوی دیگر، گلوگاه‌های فناورانه در زنجیره فرآوری عناصر کمیاب از مهم‌ترین نقاط آسیب‌پذیر امنیت معدنی محسوب می‌شود. سرمایه‌گذاری در فناوری‌هایی مانند جداسازی زیستی، کروماتوگرافی یونی پیشرفته و حلال‌های سازگار با محیط‌زیست می‌تواند هم هزینه‌های زیست‌محیطی را کاهش دهد و هم مسیر فرآوری داخلی را هموارتر کند.

بازیافت پسماندهای صنعتی از جمله خاکستر زغال‌سنگ، باطله‌های قدیمی معادن و پساب‌های اسیدی نیز به‌عنوان یکی از مسیرهای مهم تأمین مواد راهبردی مطرح است. این رویکرد علاوه بر کمک به تأمین عناصر مورد نیاز، می‌تواند بخشی از هزینه‌های پاکسازی محیط‌زیست را نیز جبران کند.
در بخش تقاضا، توسعه آهنرباهای جدید با وابستگی کمتر به عناصر سنگین کمیاب مانند دیسپروزیوم و تربیوم اهمیت بالایی دارد. همچنین تجاری‌سازی موتورهای سنکرون رلوکتانسی در صنعت خودرو، که نیازی به آهنربای دائمی ندارند، می‌تواند وابستگی صنایع به عناصر کمیاب را کاهش دهد.
اقتصاد چرخشی نیز در این حوزه نقش پررنگی پیدا کرده است. برخی کشورها در حال بررسی محدودیت صادرات ضایعات الکترونیکی هستند تا خوراک مورد نیاز صنایع بازیافت داخلی حفظ شود. در اروپا نیز اهداف مشخصی برای افزایش سهم مواد بازیافتی در زنجیره تأمین عناصر خاکی کمیاب تعیین شده است.

در همین حال، ایجاد ذخایر راهبردی از اکسیدها، فلزات خالص و آلیاژهای آماده عناصر خاکی کمیاب، یکی از ابزارهای مهم برای مدیریت ریسک اختلالات ناگهانی عرضه به شمار می‌رود. همچنین ردیابی دقیق منشأ مواد در زنجیره تولید، به‌ویژه در صنایع دفاعی، می‌تواند آسیب‌پذیری این بخش را در برابر محدودیت‌های تجاری و اختلالات تأمین کاهش دهد.
دستیابی به امنیت پایدار در حوزه عناصر خاکی کمیاب نیازمند هماهنگی میان دولت‌ها، صنایع، نهادهای مالی و دستگاه دیپلماسی است. استقلال در زنجیره ارزش، نوآوری بومی و دیپلماسی منابع، سه پایه اصلی تاب‌آوری معدنی در رقابت جهانی امروز محسوب می‌شوند.