تریبون معدن | ذخایر گسترده مواد معدنی حیاتی، آفریقا را به یکی از بازیگران کلیدی گذار جهانی به انرژی‌های پاک تبدیل کرده است؛ ظرفیتی که بانک توسعه آفریقا ارزش آن را در محل معدن حدود ۲۹.۵ تریلیون دلار برآورد می‌کند. با این حال، چالش اصلی کشورهای آفریقایی دیگر تنها افزایش استخراج نیست، بلکه حفظ سهم بیشتری از ارزش اقتصادی این منابع از طریق فرآوری، تولید و توسعه زنجیره ارزش در داخل قاره است.

همزمان با افزایش تقاضای جهانی برای خودروهای برقی، باتری‌ها، شبکه‌های برق و سامانه‌های انرژی تجدیدپذیر، اهمیت لیتیوم، مس، نیکل، گرافیت، کبالت و عناصر نادر خاکی افزایش یافته است. پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد تقاضای لیتیوم تا سال ۲۰۴۰ بیش از سه برابر خواهد شد و مصرف نیکل، گرافیت و عناصر نادر خاکی نیز رشد قابل توجهی خواهد داشت. مس نیز به دلیل توسعه شبکه‌های برق و فناوری‌های جدید انرژی با افزایش چشمگیر تقاضا روبه‌رو خواهد شد.

آفریقا در این بازار جایگاهی استراتژیک دارد. براساس برآورد بانک توسعه آفریقا، این قاره حدود ۳۰ درصد ذخایر جهانی برخی مواد معدنی حیاتی را در اختیار دارد. با وجود این ظرفیت، صادرات مواد معدنی به صورت خام یا با حداقل فرآوری، کشورهای آفریقایی را از بخش قابل توجهی از ارزش افزوده، اشتغال تخصصی و فرصت‌های توسعه فناوری محروم می‌کند.

در همین راستا، کشورهای عضو جامعه توسعه جنوب آفریقا «SADC» به دنبال پیوند دادن بخش معدن با صنعتی‌سازی منطقه هستند. هدف اصلی، عبور از استخراج صرف و حرکت به سمت پالایش مواد معدنی، تولید مواد اولیه باتری، ساخت قطعات، بازیافت و توسعه فناوری‌های مرتبط با خودروهای برقی و انرژی‌های تجدیدپذیر است.

تحقق این هدف، علاوه بر سرمایه‌گذاری گسترده، نیازمند هماهنگی سیاست‌های اقتصادی و صنعتی کشورهای منطقه است. هماهنگ‌سازی استانداردها، قوانین سرمایه‌گذاری، مقررات گمرکی، سیاست‌های محتوای داخلی و برنامه‌های توسعه مهارت می‌تواند زمینه شکل‌گیری زنجیره‌های ارزش معدنی فرامرزی را فراهم کند و قدرت چانه‌زنی کشورهای آفریقایی را در بازار جهانی افزایش دهد.

در این میان، تأمین انرژی پایدار نیز نقشی تعیین‌کننده دارد. فرآوری و صنایع معدنی مصرف بالایی از برق دارند و انرژی گران یا ناپایدار می‌تواند مزیت رقابتی کشورهای آفریقایی را کاهش دهد. ظرفیت بالای انرژی خورشیدی، برق‌آبی و سایر منابع تجدیدپذیر در جنوب آفریقا می‌تواند در صورت توسعه زیرساخت‌ها، به یک مزیت مهم برای تولید مواد معدنی و محصولات کم‌کربن تبدیل شود.

توسعه این صنایع البته باید همزمان با مدیریت پیامدهای زیست‌محیطی و اجتماعی معدن‌کاری انجام شود. حفاظت از منابع آب و زمین، توسعه مهارت‌های محلی، مشارکت جوامع مناطق معدنی در منافع اقتصادی و استفاده از ظرفیت تولیدکنندگان داخلی، از الزامات تبدیل ثروت معدنی به توسعه پایدار محسوب می‌شوند.

فرصت ۲۹.۵ تریلیون دلاری معادن آفریقا در نهایت بسیار فراتر از درآمد حاصل از استخراج است. اگر کشورهای این قاره بتوانند سهم بیشتری از فرآوری و تولید محصولات معدنی را در داخل حفظ کنند، ذخایر مواد معدنی حیاتی می‌تواند طی دهه‌های آینده به محرکی برای توسعه صنعت، فناوری، زیرساخت، اشتغال تخصصی و افزایش نقش آفریقا در زنجیره جهانی انرژی پاک تبدیل شود.