این مقاله را به اشتراک بگذارید
تریبون معدن | صنعت معدن آفریقای جنوبی که دههها فعالیت خود را بر پایه برق تولیدشده از زغالسنگ بنا کرده بود، اکنون با سرعت به سمت انرژیهای تجدیدپذیر حرکت میکند. افزایش هزینه برق، نگرانی از پایداری شبکه، فشار برای کاهش انتشار کربن و ارزانتر شدن برق خورشیدی و بادی باعث شده است بزرگترین شرکتهای معدنی این کشور میلیاردها راند برای تأمین برق پاک سرمایهگذاری کنند؛ تغییری که میتواند ساختار تأمین انرژی یکی از مهمترین صنایع معدنی جهان را دگرگون کند.
آفریقای جنوبی از بزرگترین تولیدکنندگان مواد معدنی در جهان است و معادن طلا، پلاتین، سنگآهن، زغالسنگ و سایر مواد معدنی آن مصرف برق قابلتوجهی دارند. برای دههها بخش بزرگی از این انرژی از شبکه شرکت دولتی «اسکوم» تأمین شده؛ شبکهای که خود به نیروگاههای زغالسنگی وابستگی بالایی دارد.
اما مشکلات نیروگاههای قدیمی، محدودیت ظرفیت شبکه و تجربه سالهای متمادی کمبود برق و خاموشی باعث شده است امنیت انرژی به یکی از مسائل استراتژیک شرکتهای معدنی تبدیل شود. همزمان، الزام سرمایهگذاران و بازارهای جهانی برای کاهش انتشار گازهای گلخانهای نیز انگیزه اقتصادی دیگری برای تغییر ترکیب انرژی معادن ایجاد کرده است. رویترز نیز در گزارشی در اوت ۲۰۲۶ از سرعت گرفتن حرکت شرکتهای معدنی آفریقای جنوبی به سمت برق تجدیدپذیر و تلاش آنها برای کاهش وابستگی به اسکوم خبر داده است.
انرژی پاک دیگر فقط یک پروژه زیستمحیطی نیست
آنچه در آفریقای جنوبی در حال رخ دادن است صرفاً تغییر سیاست زیستمحیطی شرکتهای معدنی نیست. انرژی تجدیدپذیر اکنون به بخشی از محاسبات اقتصادی آنها تبدیل شده است.
برآورد مدیران برخی شرکتهای معدنی نشان میدهد برق خورشیدی و بادی در بسیاری از پروژهها میتواند حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد ارزانتر از تعرفههای پیشبینیشده برق شبکه باشد. برای معدنی که تجهیزات استخراج، خردایش، فرآوری، تهویه، پمپاژ و حمل مواد آن بهطور پیوسته به انرژی نیاز دارند، چنین اختلافی میتواند مستقیماً بر هزینه تمامشده محصول و حاشیه سود اثر بگذارد.
به همین دلیل، شرکتهای معدنی اکنون انرژی را نهفقط یک هزینه عملیاتی، بلکه یکی از عوامل تعیینکننده رقابتپذیری خود میبینند.
تغییر قوانین نیز این روند را تسریع کرده است. دولت آفریقای جنوبی ابتدا سقف پروژههای تولید برق بدون نیاز به مجوز را از یک مگاوات به ۱۰۰ مگاوات افزایش داد و در سال ۲۰۲۲ محدودیت ظرفیت را بهطور کامل برداشت. این اصلاح امکان سرمایهگذاری وسیعتر شرکتها در نیروگاههای خصوصی و فروش برق به مصرفکنندگان صنعتی از جمله معادن را فراهم کرد.
آنگلو امریکن؛ ساخت یک اکوسیستم چندگیگاواتی
یکی از بزرگترین نمونههای این تحول را میتوان در برنامه آنگلو امریکن مشاهده کرد. این شرکت با EDF Power Solutions مجموعهای به نام «Envusa Energy» ایجاد کرده تا بخشی از نیاز برق فعالیتهای معدنی خود را از منابع تجدیدپذیر تأمین کند.
نخستین مجموعه بزرگ پروژههای Envusa، موسوم به Koruson 2، شامل دو نیروگاه بادی ۱۴۰ مگاواتی و یک نیروگاه خورشیدی ۲۴۰ مگاواتی است که ظرفیت مجموع آنها به ۵۲۰ مگاوات میرسد. آنگلو امریکن اعلام کرده این پروژهها برای تأمین برق کسبوکارهایی از جمله Kumba Iron Ore، De Beers و فعالیتهای پلاتینی گروه مورد استفاده قرار میگیرند.
برنامه بلندمدت بسیار بزرگتر است. Envusa قصد دارد تا سال ۲۰۳۰ یک مجموعه ۳ تا ۵ گیگاواتی از نیروگاههای بادی، خورشیدی و سامانههای ذخیره انرژی ایجاد کند. چنین ظرفیتی نشان میدهد شرکتهای معدنی دیگر تنها به نصب چند نیروگاه خورشیدی کوچک در کنار معادن فکر نمیکنند، بلکه در حال ورود به مقیاس فعالیت شرکتهای بزرگ تولید برق هستند.
سیبانیه؛ نیروگاه نمیسازد، برق میخرد
سیبانیه استیلواتر مدل متفاوتی را انتخاب کرده است. این شرکت بهجای آنکه الزاماً مالک نیروگاههای تجدیدپذیر باشد، از قراردادهای بلندمدت خرید برق یا PPA استفاده میکند.
در این مدل، یک تولیدکننده مستقل نیروگاه خورشیدی یا بادی را احداث و تأمین مالی میکند و شرکت معدنی متعهد میشود برق تولیدشده را برای مدت مشخص و براساس یک قرارداد بلندمدت خریداری کند. در نتیجه معدن بدون آنکه تمام سرمایه ساخت نیروگاه را مستقیماً تأمین کند، به برق با قیمت قابل پیشبینی دسترسی پیدا میکند.
گزارش سال ۲۰۲۵ سیبانیه نشان میدهد این شرکت حدود ۷۶۵ مگاوات انرژی تجدیدپذیر را قرارداد کرده و انتظار دارد از سال ۲۰۲۸ سالانه بیش از یک میلیارد راند صرفهجویی در هزینه انرژی داشته باشد. طبق برآورد شرکت، قیمت متوسط این برق در شرایط پایدار عملیاتی حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد کمتر از تعرفه عمدهفروشی پیشبینیشده اسکوم خواهد بود.
سیبانیه همچنین پیشبینی کرده است تا پایان سال ۲۰۲۸ حدود ۵۶ درصد از کل تقاضای انرژی عملیاتش در آفریقای جنوبی از منابع تجدیدپذیر تأمین شود.
حتی تولیدکنندگان زغالسنگ هم خورشیدی میشوند
شاید معنادارترین بخش این تحول، ورود خود شرکتهای زغالسنگی به بازار انرژی پاک باشد.
اکسارو ریسورسز، یکی از تولیدکنندگان مهم زغالسنگ آفریقای جنوبی، از طریق شرکت Cennergi در حال توسعه سبد بزرگی از پروژههای تجدیدپذیر است. ظرفیت عملیاتی این مجموعه به ۲۹۷ مگاوات رسیده و ۵۹۳ مگاوات پروژه نیز در سبد توسعه نزدیک آن قرار دارد. هدف شرکت دستیابی به ظرفیت خالص ۱۶۰۰ مگاوات تا سال ۲۰۳۰ است.
نمونه قابلتوجه، نیروگاه خورشیدی ۶۸ مگاواتی Lephalale در نزدیکی معدن زغالسنگ Grootegeluk است. این نیروگاه در آوریل ۲۰۲۶ به بهرهبرداری تجاری رسید و براساس اعلام اکسارو، وابستگی این معدن به برق اسکوم را حدود ۳۰ درصد کاهش داده است. صرفهجویی سالانه برق پروژه نیز حدود ۱۰۰ میلیون راند برآورد شده و کاهش محسوسی در انتشار غیرمستقیم کربن مجموعه ایجاد کرده است.
این اتفاق یک تناقض ظاهری اما مهم را نشان میدهد: حتی شرکتی که درآمد اصلی آن از زغالسنگ تأمین میشود، برای کاهش هزینه استخراج همان زغالسنگ به انرژی خورشیدی روی آورده است.
از خورشید و باد تا متان بستر زغالسنگ
همه شرکتها نیز مسیر یکسانی ندارند. تانگلا ریسورسز، دیگر تولیدکننده زغالسنگ آفریقای جنوبی، پروژهای برای استخراج متان بستر زغالسنگ در منطقه Lephalale دنبال میکند.
هدف این پروژه استفاده از گاز محلی برای تولید انرژی و کاهش آسیبپذیری عملیات در دورههای محدودیت برق است. تانگلا برای توسعه بخش آزمایشی و ایجاد زیرساخت مرتبط با LNG نیز سرمایهگذاری کرده است.
بنابراین گذار انرژی در صنعت معدن آفریقای جنوبی الزاماً به معنی حرکت مستقیم و کامل از زغالسنگ به خورشید و باد نیست؛ شرکتها در حال ایجاد ترکیبی متنوع از برق شبکه، تولید خصوصی، نیروگاههای تجدیدپذیر، ذخیرهسازی و در برخی موارد گاز هستند.
چالش اصلی؛ وقتی خورشید نمیتابد و باد نمیوزد
با وجود سرعت بالای سرمایهگذاریها، انرژی تجدیدپذیر هنوز نمیتواند بهتنهایی تمام نیاز یک معدن بزرگ را تأمین کند.
معادن برخلاف بسیاری از مصرفکنندگان عادی نمیتوانند فعالیت خود را متناسب با تابش خورشید یا وزش باد متوقف کنند. تجهیزات حیاتی باید شبانهروزی فعال باشند و هر وقفه در برق میتواند تولید، ایمنی و عملکرد واحدهای زیرزمینی و فرآوری را تحت تأثیر قرار دهد.
به همین دلیل ذخیرهسازی باتری، توسعه شبکه انتقال و وجود منابع برق قابلکنترل همچنان اهمیت زیادی دارد. حتی مدیران شرکتهایی که صدها مگاوات نیروگاه تجدیدپذیر در اختیار دارند، تأکید میکنند اسکوم در آینده قابل پیشبینی همچنان بخشی از تأمین برق پایه آنها خواهد بود.
در واقع هدف فعلی حذف فوری اسکوم نیست؛ بلکه کاهش وابستگی به یک منبع و ساخت یک سبد انرژی متنوعتر است.
انرژی به مزیت رقابتی جدید معادن تبدیل میشود
حرکت شرکتهای معدنی آفریقای جنوبی پیام گستردهتری برای صنعت معدن جهان دارد. در گذشته عواملی مانند عیار ذخیره، قیمت نیروی کار، هزینه حملونقل و دسترسی به سرمایه مزیت رقابتی یک معدن را مشخص میکردند. اکنون قیمت و منبع انرژی نیز به همان اندازه اهمیت پیدا کرده است.
معدنی که بتواند برق ارزانتر، پایدارتر و کمکربنتری تأمین کند، علاوه بر کاهش هزینه تولید، در بازارهایی که خریداران نسبت به «ردپای کربن» مواد اولیه حساستر شدهاند موقعیت بهتری خواهد داشت.
به همین دلیل سرمایهگذاری آنگلو امریکن، سیبانیه، اکسارو و دیگر شرکتهای معدنی را نباید صرفاً مجموعهای از پروژههای خورشیدی و بادی دانست. آنچه در آفریقای جنوبی شکل گرفته، تغییر تدریجی مدل تأمین انرژی معدن است؛ مدلی که در آن شرکت معدنی از یک مصرفکننده وابسته به شبکه، به خریدار حرفهای برق، تولیدکننده انرژی و در برخی موارد سرمایهگذار مستقیم در زیرساختهای نیروگاهی تبدیل میشود.
اگر کاهش هزینه فناوری باتری و توسعه شبکه انتقال نیز ادامه پیدا کند، سهم خورشید و باد در این ترکیب میتواند بهمراتب بیشتر شود. در آن صورت، کشوری که صنعت معدن آن برای بیش از یک قرن با زغالسنگ رشد کرده است، ممکن است به یکی از نمونههای شاخص پیوند معدنکاری و انرژیهای تجدیدپذیر در جهان تبدیل شود.
