تریبون معدن | افزایش تقاضای جهانی برای مواد معدنی حیاتی، توسعه اکتشافات را به یکی از مهم‌ترین محورهای آینده صنعت معدن تبدیل کرده است؛ روندی که شرکت سرمایه‌گذاری توسعه معادن و فلزات «ومعادن» نیز با ایجاد بازوی تخصصی اکتشاف، توسعه توان حفاری و بررسی محدوده‌های جدید معدنی در مسیر آن حرکت می‌کند. همزمان با کاهش ذخایر قابل شناسایی در سطح زمین، تمرکز فعالیت‌های اکتشافی جهان به‌تدریج به سمت ذخایر عمیق، مدفون و کم‌عیار در حال تغییر است.

رشد جمعیت، گسترش صنایع، توسعه خودروهای برقی و افزایش سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر، مصرف فلزاتی مانند مس، لیتیوم، نیکل، کبالت، گرافیت و عناصر نادر خاکی را افزایش داده و اهمیت دستیابی به ذخایر جدید را بیش از گذشته برجسته کرده است. بر اساس گزارش «چشم‌انداز جهانی مواد معدنی حیاتی ۲۰۲۶» آژانس بین‌المللی انرژی، در چارچوب سیاست‌های اعلام‌شده، تقاضای جهانی برای مواد معدنی حیاتی تا سال ۲۰۴۰ تقریباً دو برابر خواهد شد. در این میان، تقاضای لیتیوم بیش از سه برابر می‌شود و مصرف نیکل، گرافیت و عناصر نادر خاکی نیز حدود ۵۰ تا ۹۰ درصد افزایش خواهد یافت.

این شرایط سبب شده مفهوم اکتشاف معدنی نیز تغییر کند. اکتشاف نسل جدید دیگر صرفاً متکی بر افزایش تعداد گمانه‌های حفاری نیست و استفاده همزمان از علوم زمین، ژئوفیزیک، ژئوشیمی، سنجش از دور، داده‌های ماهواره‌ای، مدل‌سازی، حفاری هدفمند، هوش مصنوعی و فناوری‌های دیجیتال به بخش مهمی از فرآیند شناسایی ذخایر جدید تبدیل شده است.

اردشیر سعدمحمدی، مدیرعامل شرکت سرمایه‌گذاری توسعه معادن و فلزات، معتقد است روند اکتشاف به سمت ذخایر عمیق و مدفون، کانسارهای کم‌عیار و ذخایری با نشانه‌های سطحی ضعیف‌تر حرکت کرده و این تغییر، نیاز به اندازه‌گیری‌های سریع‌تر، متراکم‌تر و چندپارامتری را افزایش داده است. به گفته وی، در چنین شرایطی باید با استفاده از فناوری‌های جدید، حفاری‌هایی را که اطلاعات کمتری تولید می‌کنند کاهش داد و زمان، هزینه و عدم قطعیت عملیات اکتشافی را مدیریت کرد.

سعدمحمدی همچنین با اشاره به حجم سرمایه‌گذاری جهانی در حوزه اکتشاف اعلام کرد که در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۲.۴ میلیارد دلار برای فعالیت‌های اکتشافی در جهان هزینه شده است. این رقم در شرایطی ثبت شده که کشورهای معدنی پس از شناسایی بخش قابل توجهی از ذخایر نزدیک به سطح، اکنون تمرکز بیشتری بر ذخایر پنهان و عمیق دارند؛ ذخایری که دستیابی به آنها به تجهیزات پیشرفته‌تر، نیروی انسانی متخصص، داده‌های دقیق و سرمایه‌گذاری بیشتری نیاز دارد.

حرکت به سمت اکتشافات عمیق البته با مجموعه‌ای از چالش‌ها همراه است. افزایش هزینه حفاری، پیچیدگی‌های زمین‌شناسی، ریسک اقتصادی، کمبود تجهیزات و فناوری‌های پیشرفته، محدودیت داده‌های پایه، مسائل مربوط به مجوزها و کاهش عیار برخی ذخایر در عمق از جمله موضوعاتی هستند که اجرای پروژه‌های عمیق اکتشافی را دشوارتر می‌کنند.

محمدمسعود سمیعی‌نژاد، رئیس هیات عامل ایمیدرو نیز تأکید کرده است که حرکت از ذخایر سطحی به سمت ذخایر عمیق تنها با استفاده از دستگاه‌های حفاری قدرتمندتر امکان‌پذیر نیست. به گفته وی، افزایش عمق، هزینه و پیچیدگی پروژه را بالا می‌برد و انتخاب اشتباه محل حفاری می‌تواند هزینه قابل توجهی به پروژه تحمیل کند. استفاده همزمان از اطلاعات زمین‌شناسی، ژئوشیمیایی و ژئوفیزیکی، مدل‌سازی سه‌بعدی و تحلیل داده‌ها می‌تواند احتمال موفقیت گمانه‌های عمیق را افزایش دهد.

در چنین فضایی، «ومعادن» توسعه فعالیت‌های اکتشافی را به یکی از محورهای راهبردی خود تبدیل کرده است. این هلدینگ با هدف ایجاد ظرفیت تخصصی، تجهیزاتی و اجرایی در داخل مجموعه، شرکت «یاقوت توسعه معادن و فلزات خاورمیانه» را به‌عنوان بازوی تخصصی خود در حوزه اکتشاف ایجاد کرده و بررسی محدوده‌های اکتشافی جدید را نیز در دستور کار قرار داده است. رویکرد این مجموعه بر آن است که فعالیت‌های اکتشافی تنها به واگذاری عملیات به پیمانکاران محدود نشود و بخشی از دانش فنی و توان اجرایی مورد نیاز در داخل گروه توسعه پیدا کند.

شرکت یاقوت توسعه معادن و فلزات خاورمیانه در سال ۱۴۰۰ با هدف فعالیت در زمینه اکتشاف و بهره‌برداری از معادن فلزی، تهیه طرح‌های اکتشافی، اجرای عملیات پیمانکاری و مشاوره‌ای و سرمایه‌گذاری در معادن فلزی شکل گرفت. فعالیت حرفه‌ای این شرکت در حوزه حفاری اکتشافی از اواخر سال ۱۴۰۱ آغاز شد و پروژه مس جانجا یکی از نخستین پروژه‌های مهم آن بود. این شرکت پس از آن در پروژه‌هایی از جمله محدوده کهنگ، ورزنه شمالی و آنومالی ساغند نیز حضور پیدا کرد.

در کنار تجهیزات و فناوری، تأمین نیروی انسانی متخصص یکی دیگر از الزامات توسعه اکتشافات معدنی محسوب می‌شود. متخصصان صنعت معدن معتقدند اگرچه تجهیزات و نرم‌افزارهای جدید را می‌توان در مدت نسبتاً کوتاهی تأمین یا به‌روزرسانی کرد، تربیت نیروی متخصص و باتجربه فرآیندی زمان‌بر است. از همین رو، بازنگری در نظام آموزشی رشته‌های مرتبط با معدن و اکتشاف و تقویت ارتباط میان دانشگاه، صنعت و شرکت‌های معدنی از ضرورت‌های توسعه این بخش عنوان شده است.

سعدمحمدی نیز با انتقاد از برخی کاستی‌های آموزشی، بر لزوم انطباق آموزش دانشگاهی با نیازهای جدید صنعت معدن تأکید کرده است. به باور وی، شرایط فعالیت‌های اکتشافی نسبت به گذشته تغییر کرده، تقاضا برای مواد معدنی افزایش یافته و کشف ذخایر جدید دشوارتر شده است؛ بنابراین آموزش نیروی انسانی نیز باید متناسب با فناوری‌ها و روش‌های جدید اکتشاف تحول پیدا کند.

در مجموع، حرکت صنعت معدن به سوی ذخایر عمیق‌تر، اهمیت سرمایه‌گذاری در فناوری، داده‌های زمین‌شناسی، حفاری هدفمند و توسعه نیروی انسانی متخصص را افزایش داده است. در این میان، ایجاد ساختارهای تخصصی مانند شرکت یاقوت در مجموعه «ومعادن» می‌تواند بخشی از ظرفیت مورد نیاز برای شناسایی ذخایر جدید را فراهم کند؛ ذخایری که استمرار تولید و توسعه زنجیره معدن و صنایع معدنی در سال‌های آینده تا حد زیادی به شناسایی و بهره‌برداری از آنها وابسته خواهد بود.