تریبون معدن | حرکت صنعت معدن به سمت ذخایر عمیق‌تر، بازار ماشین‌آلات و تجهیزات تخصصی زیرزمینی را وارد مرحله تازه‌ای کرده است. کاهش دسترسی به ذخایر سطحی و افزایش تقاضا برای فلزات و مواد معدنی حیاتی مانند مس، نیکل، لیتیوم و عناصر نادر خاکی باعث شده توسعه معادن زیرزمینی و تجهیزات مورد نیاز برای دسترسی به ذخایر عمیق، بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد. برآوردها نشان می‌دهد بازار تجهیزات احداث چاه‌های عمیق معدنی در فاصله سال‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۵ به‌طور متوسط سالانه ۳.۸ درصد رشد خواهد کرد.

چاه عمیق معدنی یا «شفت» یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های معادن زیرزمینی است و برای انتقال مواد معدنی، جابه‌جایی کارکنان و تجهیزات، تهویه و تخلیه آب مورد استفاده قرار می‌گیرد. به همین دلیل، احداث آن تنها به عملیات حفاری محدود نمی‌شود و مجموعه‌ای از تجهیزات حفاری، بالابری، انتقال مواد، تهویه، آبکشی و تثبیت دیواره‌ها را دربرمی‌گیرد. افزایش عمق معادن نیز نیاز به این تجهیزات را بیشتر و پیچیدگی عملیات را افزایش می‌دهد.

معادن فلزی با سهمی حدود ۳۰ درصد، بزرگ‌ترین مصرف‌کننده تجهیزات احداث چاه‌های عمیق محسوب می‌شوند. پس از آن، معادن زغال‌سنگ با سهم ۲۵ درصد، پروژه‌های تونل‌سازی با ۲۰ درصد، نیروگاه‌های برق‌آبی با ۱۵ درصد و تأسیسات ذخیره‌سازی زیرزمینی با ۱۰ درصد قرار دارند. رشد تقاضا برای مواد معدنی مورد استفاده در خودروهای برقی، شبکه‌های برق، سامانه‌های ذخیره انرژی و تجهیزات انرژی‌های تجدیدپذیر نیز به توسعه پروژه‌های معدنی جدید کمک کرده است.

در معادن روباز، افزایش عمق استخراج معمولاً به رشد حجم باطله‌برداری، طولانی‌تر شدن مسیرهای حمل و افزایش هزینه عملیات منجر می‌شود. در برخی ذخایر، ادامه استخراج از سطح زمین پس از رسیدن به عمق مشخص دیگر از نظر اقتصادی یا فنی توجیه ندارد و انتقال عملیات به زیرزمین به گزینه مناسب‌تری تبدیل می‌شود. با این حال، چنین تغییری نیازمند سرمایه‌گذاری قابل توجه در تجهیزات و زیرساخت‌های زیرزمینی است.

در کنار حفاری، تجهیزات بالابری نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در معادن عمیق دارند؛ زیرا انتقال ماده معدنی، کارکنان و ماشین‌آلات میان سطح و طبقات زیرزمینی با افزایش عمق دشوارتر و پرهزینه‌تر می‌شود. سامانه‌های تهویه و آبکشی نیز اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند و مستقیماً با ایمنی کارکنان و تداوم تولید ارتباط دارند.

بازار این تجهیزات تنها به معادن محدود نمی‌شود و پروژه‌های تونل شهری و ریلی، انتقال آب و نیروگاه‌های برق‌آبی نیز بخش دیگری از تقاضا را تشکیل می‌دهند. در پروژه‌های تونلی از چاه‌های عمودی برای تهویه، انتقال مواد و دسترسی اضطراری استفاده می‌شود و در پروژه‌های برق‌آبی نیز مسیرهای عمیق و عمودی برای انتقال آب و دسترسی به تأسیسات مورد نیاز است.

از نظر جغرافیایی، منطقه آسیا و اقیانوسیه با سهمی حدود ۴۰ درصد، بزرگ‌ترین بازار تجهیزات معادن عمیق به شمار می‌رود. فعالیت گسترده معدنی در چین، هند و کشورهای جنوب شرق آسیا و همچنین سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های زیرزمینی از دلایل اصلی این سهم بالا است. آمریکای شمالی حدود ۲۰ درصد بازار را در اختیار دارد و اروپا و آمریکای لاتین نیز هرکدام سهمی نزدیک به ۱۵ درصد دارند. سهم خاورمیانه و آفریقا حدود ۱۰ درصد برآورد شده است.

هم‌زمان با عمیق‌تر شدن معادن، فناوری ماشین‌آلات نیز در حال تغییر است. استفاده از تجهیزات خودکار، ماشین‌آلات برقی و سامانه‌های کنترل از راه دور در حال گسترش است؛ فناوری‌هایی که می‌توانند حضور نیروی انسانی در نقاط پرخطر را کاهش داده، زمان توقف تجهیزات را کمتر کرده و بهره‌وری عملیات را افزایش دهند. در معادن عمیق که شرایط کاری دشوارتر است، اهمیت این فناوری‌ها بیشتر خواهد بود.

با وجود این چشم‌انداز، هزینه بالای احداث چاه‌های عمیق و خرید تجهیزات تخصصی، نوسانات قیمت مواد معدنی، کمبود نیروی متخصص و اختلال در تأمین قطعات از مهم‌ترین موانع توسعه این بازار به شمار می‌روند. با این حال، برآوردهای موجود همچنان از رشد تدریجی تقاضا حکایت دارند؛ به‌گونه‌ای که شاخص بازار جهانی تجهیزات احداث چاه‌های عمیق که در سال ۲۰۲۵ معادل ۱۰۰ در نظر گرفته شده، در سناریوی پایه تا سال ۲۰۳۵ به حدود ۱۴۵ خواهد رسید؛ رشدی نزدیک به ۴۵ درصد طی یک دهه.