تریبون معدن | بررسی آمارهای رسمی نشان می‌دهد سرمایه‌گذاری در حوزه تحقیق و توسعه (R&D) بخش معدن ایران طی سال‌های اخیر با افت قابل توجهی مواجه شده؛ روندی که کارشناسان آن را تهدیدی جدی برای بهره‌وری، نوآوری و رقابت‌پذیری معادن کشور ارزیابی می‌کنند.

داده‌های رسمی حاکی از آن است که تعداد معادن دارای واحد تحقیق و توسعه طی هشت سال گذشته به کمتر از نصف کاهش یافته است. در حالی که در سال ۱۳۹۵ حدود ۹۷ معدن از مجموع نزدیک به پنج هزار معدن کشور دارای واحد R&D بودند، این تعداد در سال ۱۴۰۳ به ۵۷ معدن کاهش یافته است.

این افت در شرایطی رخ داده که تعداد معادن فعال کشور طی همین بازه زمانی افزایش یافته و توسعه کمی این بخش با رشد دانش، فناوری و نوآوری همراه نبوده است.

بررسی‌ها نشان می‌دهد هزینه‌های واقعی تحقیق و توسعه در بخش معدن نیز روندی نزولی را تجربه کرده است. ارزش واقعی سرمایه‌گذاری‌های انجام‌شده در این حوزه از حدود ۲۰۸ میلیارد تومان در سال ۱۳۹۷ به نزدیک ۷۸ میلیارد تومان در سال ۱۴۰۳ رسیده که بیانگر افتی بیش از ۶۰ درصدی است.

کارشناسان معتقدند بخش عمده افزایش اسمی هزینه‌ها در این سال‌ها ناشی از تورم بوده و به معنای رشد واقعی سرمایه‌گذاری در حوزه تحقیق و توسعه نیست.

کاهش توجه به تحقیق و توسعه در حالی رخ می‌دهد که صنعت معدن در جهان با سرعت به سمت بهره‌گیری از فناوری‌های نوین حرکت می‌کند. استفاده از هوش مصنوعی، اتوماسیون، تحلیل داده‌های پیشرفته و دوقلوهای دیجیتال به یکی از محورهای اصلی توسعه معادن بزرگ جهان تبدیل شده است.

شرکت‌های معدنی پیشرو با تکیه بر این فناوری‌ها توانسته‌اند بهره‌وری را افزایش دهند، هزینه‌های استخراج را کاهش دهند و بهره‌برداری از ذخایر کم‌عیار و عمیق را اقتصادی‌تر کنند.

کارشناسان هشدار می‌دهند فاصله گرفتن معادن ایران از این روند جهانی می‌تواند به کاهش بهره‌وری، افزایش هزینه‌های تولید و تضعیف جایگاه رقابتی این بخش در بازارهای بین‌المللی منجر شود.

فعالان معدنی، بی‌ثباتی اقتصادی، نوسانات سودآوری، تحریم‌ها و تمرکز بنگاه‌ها بر مسائل روزمره را از مهم‌ترین عوامل کاهش سرمایه‌گذاری در حوزه تحقیق و توسعه می‌دانند.

به اعتقاد آنان، بسیاری از شرکت‌ها برای حفظ تولید و عبور از چالش‌های کوتاه‌مدت، منابع خود را از بخش‌های راهبردی و بلندمدتی همچون تحقیق و توسعه خارج کرده‌اند. همچنین محدودیت ارتباط با مراکز علمی و فناوری بین‌المللی و ضعف انتقال دانش میان نسل‌های مختلف متخصصان، این روند را تشدید کرده است.

کارشناسان تأکید دارند تحقیق و توسعه در بخش معدن نباید به عنوان هزینه تلقی شود، بلکه سرمایه‌گذاری برای آینده این صنعت است. تجربه کشورهای موفق معدنی نشان می‌دهد افزایش بهره‌وری، توسعه ذخایر قابل استخراج، کاهش هزینه‌ها و ارتقای رقابت‌پذیری، بیش از هر چیز حاصل سرمایه‌گذاری مستمر در دانش، فناوری و نوآوری است.بر این اساس، احیای جایگاه تحقیق و توسعه در معادن ایران به یک ضرورت راهبردی تبدیل شده و می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در حفظ مزیت‌های رقابتی و تضمین آینده این بخش ایفا کند.